ABSTRAKTY WYSTĄPIEŃ

Dzień pierwszy (12 grudnia 2012)

 

10:00 Uroczyste otwarcie konferencji

 

Wykład inauguracyjny
prof. dr hab. Barbara Fatyga

 

10:15-11:15
Aula S204

Nowe drogi, steczki i autostrady antropologii współczesności - stare nieporozumienia, błędy i braki

Abstrakt wystąpienia:
1) Antropologia współczesności to ciągle bardziej „antropologia” (nie etnografia) niż „współczesności”;
2) Dylematy teoretyczne i nieporozumienia pojęciowe – nie zawsze jako twórczy ferment – casus „terenu”;
3) Resentymenty środowiskowe oraz sposób funkcjonowania tych środowisk utrudniają porozumienie – mody quasi-paradygmatyczne, związki towarzysko-sentymentalne;
4) Nibyinterdyscyplinarność – bardzo dokuczliwa w dobie rewolucji metodologicznej
5) Braki, dziury, niedokładności – casus kultury ludowej i baz danych

 

 

Antropologizacja literatury – literaturyzacja antropologii

11:30-14:00 – sesja I
Sala Obrad Rady Wydziału


dr hab., prof. DSW Mirosława Dziemianowicz (Dolnośląska Szkoła Wyższa we Wrocławiu)

Opowiedz mi swoją historię. Narracje w nauce i literaturze


Abstrakt wystąpienia:
Antropologii współczesności balansowanie pomiędzy nauką a literaturą. W ten obszar wpisuje się treść proponowanego referatu. Co dzisiaj oznacza naukowość badań humanistycznych i społecznych? Co oznacza ich literackość? Dlaczego określenie „ literatura” jest pejoratywne i opozycyjne wobec naukowości humanistycznych i społecznych opisów? Na czym ta opozycja polega, co ją uzasadnia? Czemu służy ( ideologiczny wymiar tej opozycji). Czym jest- czym być może narracja w nauce a czym jest ( jakie pełni funkcje, jakie ma znaczenie) w literaturze? Czy jest taka przestrzeń, w której oba typy narracji się uzupełniają ? Jaka to przestrzeń? Co takie uzupełnienie wnosi do nauk humanistycznych i społecznych?

 


dr hab., prof. SWPS Mariusz Czubaj (SWPS Warszawa)

Dzikość tekstu. Od antropologii do literatury i znów ku antropologii

Abstrakt wystąpienia:
Jakkolwiek zwrot literacki w antropologii należy do zdarzeń wybrzmiałych, jego echo jest wciąż obecne w kulturze współczesnej, ba, stało się wręcz jej częścią. Wśród pól wspólnych antropologii i literatury dwa zwłaszcza wydają się szczególnie istotne. Pierwsze ujawnia się tam, gdy mowa o narracyjnym charakterze kultury. Drugie – gdy mówi się o mgławicowej nieco kategorii „wyobraźni”, w której należy widzieć zarówno dyrektywę badawczą, jak i ufundowanie twórczości. Poruszając się zaś w obszarze „antropologii autorefleksyjnej” uwagi owe pozwolę sobie zilustrować przykładami z własnej praktyki ukierunkowanego literacko antropologa i, zarazem, zantropologizowanego autora powieści kryminalnych.

 


mgr Kamila Zacharuk (Uniwersytet Warszawski)

Publicystyka a źródła danych antropologa. O wzajemnym przenikaniu się nauki z literaturą


Abstrakt wystąpienia:
Żyjemy w czasach, w których trudno jest w zdecydowany sposób oddzielić literaturę od badań, a raczej wpływ literatury na przedmiot/podmiot badania oraz stan wiedzy na temat badanych. Przemysł medialny wymaga na badaczu, aby opisując wybraną przez siebie grupę, zrobił kwerendę biblioteczną starając się dotrzeć do dostępnych danych. Z drugiej jednak strony, badając niektóre grupy i ich relacje z otoczeniem, często dzieje się tak, że wybrane pozycje książkowe kształtują potoczne wyobrażenie na jakiś temat przez wiele, wiele lat.
Swoją tezę chcę zilustrować na przykładzie „Łun w Bieszczadach” Edwarda Prusa, Pawła Smoleńskiego i jego reportażu „Pochówek dla rezuna” oraz literatury przedstawiającej narrację kresową we współczesnej Polsce oraz zbioru tez z eseju „Formy pamięci” autorstwa Pawła Zaleskiego. Trudno jest bowiem kształtować nowy wizerunek jakiejś grupy (np. Ukraińców) lub wydarzeń (eskalacja konfliktów w Bieszczadach i na Wołyniu) wobec literatury i utrwalonych w niej wyobrażeń (nie zawsze prawdziwych, ale pisanych „w duchu czasu” i w sposób odpowiadający ich autorom). Opierając się na dostępnej literaturze, chciałabym pokazać jaka obecnie w Polsce dominuje narracja Kresowa i jak to się przekłada na (nie)realizowane badania.

 


dr Marcin Kępiński (Uniwersytet Łódzki)

Dlaczego wojna? Antropologia, literatura, pamięć

Abstrakt wystąpienia:
Wojna jest kategorią kulturową, fenomenem towarzyszącym ludzkości od zarania dziejów, przekształcającym się i zmieniającym swój kanon. Wobec wojny nikt nie może pozostać obojętnym. Nie zanosi się na to, że zniknie z horyzontu historii, a wręcz przeciwnie, zdaje się dominować we współczesnym świecie. Wciąż trwające konflikty etniczne, religijne, ekonomiczne i polityczne w Afganistanie, Iraku, Sudanie, Somalii, Palestynie, na Bałkanach i obszarach byłego ZSRR sprawiają, że możemy uznać zjawisko wojny za ważne i konstytutywne dla świata człowieczego. Wojna to czas szczególnego nasilenia okrucieństwa, a dla jej aktywnych uczestników swego rodzaju transgresja, inicjacja w zło. Mimo całego uładzenia cywilizacyjnego, wojna fascynuje, a związane z nią symbole, wydają się wciąż żywo funkcjonować. Wydaje się, że dominującą cechą globalnej wojny współczesnej, prowadzonej przez światowe mocarstwa, jest hipokryzja, związana również z ukrywaniem jej ekonomicznych przyczyn. W wymiarze kulturowym, równie istotną cechą nowoczesnej, globalnej wojny jest medializacja. Przekazy telewizyjne pełne są informacji o wojnie, ponieważ należą do tego typu treści medialnych, które są w stanie zainteresować masową publiczność. Powszechnie dostępne, interaktywne obrazy wojny właściwie zastąpiły ją samą, stając się jej symulacją, a przy okazji odarły ją z dotychczasowych sensów, pozbawiając medialną neowojnę pewnych form tradycyjnego, kulturowego wymiaru. Współczesna medialna wojna zaczęła przypominać grę komputerową. Jak więc rozumieć wojnę i ją opisywać? Jak sprawić, by nabrała możliwego do zaakceptowania kształtu? Jak się przed nią obronić i jak jej uniknąć? Próbą odpowiedzi na te wszystkie pytania jest inny z fenomenów kulturowych, którym zajmuje się antropologia kultury. Literatura, postrzegana jako coś więcej, niż tekst literacki, pozwala człowiekowi spróbować oswoić (nadać sens) temu, co go otacza. Antropologia literatury może być tą dziedziną badań antropologicznych, która wpisuje dzieło literackie w szeroki kontekst kulturowy i szuka nowego sposobu jego interpretacji. Pojęcie antropologii literatury jest, zdaniem niektórych autorów, nie tyle koncepcją analizy literackiej, co swego rodzaju interdyscyplinarnym projektem o płynnych granicach. Wciąż aktualne i zadawane pytania o przedmiot, charakter i zakres antropologii sprawiają, że w swych refleksjach interpretacyjnych, opisie treści kulturowych, antropolog może i powinien sięgać po formy i tematy, dowodzące niejednorodności antropologicznego dyskursu o świecie i kulturze. Antropologia jest zarazem nauką i formą sztuki (literackiej). We współczesnym uprawianiu/pisaniu antropologii istotny jest nurt akcentujący literacki charakter tej nauki. Literackość antropologii implikuje koncepcje pisania i czytania kultury, rozumienie antropologa nie tylko jako twórcy, ale też pisarza. Literatura, dotycząca drugiej wojny światowej (nie tylko pamiętnikarska), w której fakty przenikają się z fikcją, pozwala na podjęcie wysiłku zrozumienia najokrutniejszej i najstraszliwszej z wojen. Tym samym, poprzez literaturę i jej związek z mitem, możemy próbować oswoić wojnę. Wojenne narracje z frontu wschodniego nadają jej wymiar zarówno groteski (łączącej śmiech ze strachem, tragedię z czarnym humorem), jak i sakralizują, jako numinosum (odpycha i fascynuje, przeraża i przyciąga). Dokonując antropologicznej analizy wybranych tekstów literackich, posłużyłem się kategoriami: obrzędów przejścia i pamięci (zarówno indywidualnej, jak i zbiorowej, nostalgii i zapominania) oraz wędrówki, niezwykłej podróży odbywanej po wiedzę o świecie i sobie samym. Podejmując próbę ich odczytania i interpretacji, miałem świadomość pokus, przed którymi staje antropolog i zagrożeń, z jakimi się one łączą (niebezpieczeństwa związane z definiowaniem przedmiotu badań, uprawomocnieniem procedur badawczych i nadinterpretacją wytworów kultury popularnej, w tym tego rodzaju literatury – dotyczącej wojny). Reasumując, mój referat będzie dotyczył antropologicznego odczytania kulturowych obrazów wojny, obecnych we współczesnej literaturze.

 


mgr Magdalena Pietrewicz (Uniwersytet Wrocławski) 

Etnografia performatywna, czyli łączenie etnografii i teatru na przykładzie działań Ośrodka Nowy Świat w Legnicy


Abstrakt wystąpienia:
Podczas mojego referatu opowiem o łączeniu etnografii i teatru, czyli o etnografii performatywnej. Według Bryanta Keith jest to „sposób poznawania, docierania do informacji oraz teatralna wizualizacja wyników badań”1. Etnografia performatywna jest jedną z nowych, praktycznych dróg we współczesnej antropologii. Włącza się w nurty antropologii w działaniu, antropologii zaangażowanej w społeczne problemy, antropologii stosowanej. Antropologia performatywa jest autentyczna, bo dotyka aspektów „z życia wziętych”, czerpanych z przeżyć i emocji. Pozwala spojrzeć na osobiste historie w dystansem. Ma możliwość wywoływania w ludziach refleksji, co może pociągać za sobą zmiany społeczne.
Łączeniem etnografii i teatru w praktyce zajmuję się od około trzech lat pracując w Ośrodku Nowy Świat, który funkcjonuje przy Teatrze im. Heleny Modrzejewskiej w Legnicy. Na podstawie kilku działań jakie tam przeprowadziłam postaram się przeanalizować sposób łączenia etnografii i teatru. Wezmę pod przysłowiową „lupę” plusy i minusy takich działań. Omówię potencjał etnografii performatywnej. Postaram się zwrócić uwagę na szczególnie ważne w tym przypadku aspekty, jak etyka. A także zastanowię na konkretnych przykładach jaką faktyczną moc mają tego typu działania i czy mogą wywoływać zmiany w społeczne.

 


dr Katarzyna Majbroda (Uniwersytet Wrocławski) 

Współczesna antropologia społeczno-kulturowa w optyce literary turn.

Abstrakt wystąpienia:
Celem referatu jest pokazanie przejawów i konsekwencji zwrotu literackiego we współczesnej antropologii społeczno-kulturowej. Główne wątki koncentrują się wokół konsekwencji epistemologicznych literaturyzacji dyscypliny oraz metodologicznych przejawów tego procesu.
Zajmuje mnie sposób samoopisywania się antropologii po literary turn a także wykorzystywanie w dyscyplinie różnych strategii literackich do radzenia sobie z opisem i analizą współczesności. Istotnym wątkiem referatu jest próba pokazania jak proces literaturyzacji antropologii wpływa na sposoby konceptualizowania badań terenowych, rozumienia miejsca i roli badacza w terenie, a także jaki ma wpływ na redefinicję samego terenu.
Referat ma zatem na celu pokazanie, jak antropologia balansująca pomiędzy nauką a literaturą wykorzystuje tę drugą do wyjaśniania swoich możliwości poznawczych, a także do radzenia sobie z opisem współczesności.

 

 

Interdyscyplinarne romanse antropologii współczesności (medioznawstwo, architektura, marketing, sztuka, pedagogika, historia)– sesja II

11:30-14:00
Aula S204


prof. dr hab. Wiesław Godzic (SWPS Warszawa) 

Kuba – maski i twarze celebryty w roli antycelebryty

Abstrakt wystąpienia:
Studium zajmuje się aspektami tożsamości współczesnych celebrytów w Polsce na przykładzie Kuby Wojewódzkiego jako ekranowej postaci z programu pod tą nazwą. Zastanawiając się nad zjawiskiem celebrytów, pytamy o to, jaką rolę pełnią oni w systemie władzy symbolicznej. Nie jest to pozycja kulturowej instytucji subwersywnej, podkopującej system. Celebryci nie mogą być rewolucjonistami także z tego powodu, że sami nie potrafią sobie poradzić z własną sławą-władzą. Celebryci w gruncie rzeczy są elitami pozbawionymi władzy, sytuują się pomiędzy wyjątkowością a typowością. W istocie system gwiazd nigdy nie kreuje gwiazdy, ale proponuje kandydata do wyboru i próbuje utrzymać stabilne zadowolenie wyborców. Jednym z celów badawczych jest scharakteryzowanie właśnie tej zależności – celebrytów i władzy i tym samym odpowiedź na pytanie: czy bardziej oni łączą czy dzielą?

 


mgr Monika Zawadzka (Akademia Sztuk Pięknych w Gdańsku) 

Gesty ulicy – pomiędzy architekturą a antropologią

Abstrakt wystąpienia:
U progu XXI wieku, na niespotykaną dotąd skalę, doświadczamy rozwoju miast na całym świecie. Patrząc w globalnej skali, temu boomowi towarzyszy jednak drastyczne pogorszenie warunków miejskiego bytowania. Wydaje się, że rosnące organizmy miejskie, określane ujednolicającym terminem miasta globalnego czy metropolitalnego, różnią się od siebie na wielu poziomach – wymagają więc zróżnicowanych narzędzi badawczych i programów rozwojowych. Twierdzę, że na podstawie cech przestrzennych można wyróżnić typ miasta europejskiego, do którego przynależy też większość miast naszego regionu. W swoim wystąpieniu wskażę cechy charakterystyczne dla miasta tego typu oraz przedstawię badane przeze mnie strategie kształtowania przestrzeni publicznych, które mają wpływ na jakość indywidualnego oraz wspólnego życia w mieście. Korzystając z owych tradycyjnych sposobów, pokażę w jaki sposób istotne współcześnie społeczne wartości, jak relacyjność czy komunikacja, mogą być odwzorowywane w materialnej tkance miast.

 


mgr Paweł Balewski (Katolicki Uniwersytet Lubelski) 

Nowy obszar etnografii – badania marketingowe

Abstrakt wystąpienia:
1. Stan etnografii marketingowej w Polsce. Pomiędzy marketingiem a antropologią
2. Dzieje marketingowo zorientowanej etnografii poza granicami kraju. Skandynawia, USA – wybrane przykłady
3. Etnografia rynkowa jako przykład „nowej etnografii”. Charakterystyka etnografii w marketingu
4. Korzyści, które niesie etnografia biznesowi. Czy biznes może dać coś w zamian antropologii?
5. Praktyczne aspekty badań. „Stare-nowe” techniki, etnograficzne innowacje, „quasi-etnografia”(?). Typologie, poziomy badań
6. Przykłady badań i ich ocena

 


dr Marcin Boryczko (Uniwersytet Gdański) 

Edukacja jako współczesna socjalizacja w kosmologie społeczne - krytyczna etnografia edukacyjna


Abstrakt wystąpienia:
Wystąpienie będzie prezentacją wyników badań prowadzonych w oparciu o założenia krytycznej etnografii edukacyjnej Ph. F. Carspeckena oraz teorii kodów edukacyjnych B. Bernstaina. Chciałbym podjąć próbę interpretacji otrzymanych rezultatów z punktu widzenia współczesnych teorii antropologicznych, m.in. M. Douglas, C. Levi-Straussa, P. Willisa.
Tezy:
2) procesy społeczne zachodzące w badanych szkołach można uznać, że różnice te odzwierciedlają odmienne kosmologie, w jakie wdrażani są adepci społeczeństwa, w zależności od swego umiejscowienia w strukturze społecznej
3) Rozwinięta wersja kodu daje socjalizowanemu możliwość sformułowania własnych intencji, organizowania procesów myślenia i dokonywania operacji na symbolach w taki sposób, aby uzyskać możliwość uwolnienia się od przymusu symbolicznego wywieranego przez wspólnotę pochodzenia.
4) Doświadczenie szkolne dla uczniów o niższym statusie okazuje się być formą współczesnego rytuału, który celebrując podziały metonimicznie utwierdza jednostki w przekonaniu o słuszności podziałów społecznych. Jak zauważa Douglas, jest to system myślenia zbliżony do totemicznego, w którym brak refleksji na temat „ja” czy dystansu wobec struktury prowadzani do efektu symbolicznego potwierdzenia społecznego status quo.

 


dr Krzysztof Piątkowski (Uniwersytet Wrocławski)

Antropologia współczesności a współczesna sztuka. Projekt antropologii sztuki

Abstrakt wystąpienia:
brak abstraktu

 


dr hab. Wojciech Piasek, dr Rafał Kleśta-Nawrocki (UMK w Toruniu)

Współczesność już była, historia jeszcze nie - antropologia i historia w badaniach współczesności


Abstrakt wystąpienia:
W referacie zamierzamy:
 - wskazać na wspólne pola zainteresowań i możliwości badawcze antropologii i historii w obszarze klasycznie formułowanej współczesności;
 - dokonać krytycznego namysłu nad zakresem zainteresowań antropologii współczesności i samego ujmowania współczesności;
- ukazać możliwość współpracy antropologii współczesności z historią współczesną po krytycznym przemyśleniu konceptualizacji współczesności i wskazać na ewentualne korzyści, jakie płyną z takiego spotkania.
+
Prezentacja drugiego tomu „Rocznika Antropologii Historii" (2012, nr 1) Antropologia współczesności - Historia współczesności

 


Antropologia współczesności – nauka zaangażowana, nauka stosowana- sesja III

14:45-17:30
Aula S204

 

dr Monika Baer (Uniwersytet Wrocławski) 

Antropologia, współczesność, zaangażowanie

Abstrakt wystąpienia:
Wychodząc z założenia, iż pojęcie „antropologii współczesności” nie jest kategorią zrozumiałą samą przez się, moje wystąpienie rozpoczynam próbą usytuowania własnej praktyki badawczej w tak sformułowanym kontekście w oparciu o ideę „antropologii współczesnego” (anthropology of the contemporary), sygnowaną nazwiskami Paula Rabinowa czy George’a E. Marcusa. Dookreślając w ten sposób przestrzeń swoich rozważań przyglądam się formom zaangażowania antropologicznego przywoływanym w dyskursach wybranych osób, których praktyka badawcza dotyczy dzisiejszych, polskich rzeczywistości. Analizowany materiał ujawnia, iż poglądy poszczególnych autorek i autorów, sytuując się w różnych punktach kontinuum „zdystansowanie” – „zaangażowanie”, wiążą się z różnymi przekonaniami na temat istoty antropologicznej praxis. Traktując własną wizję zaangażowania jako jedną wśród wielu możliwych, antropologię ujmuję jako refleksję krytyczną o potencjalnym zastosowaniu praktycznym. Stanowisko to wyjaśniam odwołując się do osobistych doświadczeń funkcjonowania na przecięciach antropologii i studiów LGBTQ. W tym wypadku krytyczna analiza kategorii tożsamościowych i strategii politycznych promowanych w dominujących aktywistycznych dyskursach akademickich osadzona była we wglądach antropologicznych, w tym w materiale etnograficznym zgromadzonym dzięki działaniom w kole naukowym LGBTQ. Tak skonstruowana refleksja krytyczna zaowocowała akademickimi kontrdyskursami aktywistycznymi wskazującymi możliwości skuteczniejszej realizacji celów politycznych.

 


mgr Kamil Pietrowiak (Uniwersytet Wrocławski)

Etnografia oparta na współpracy – szanse i ograniczenia


Abstrakt wystąpienia:
Tematem wystąpienia jest idea collaborative ethnography, co w języku polskim można określić mianem etnografii opartej na współpracy lub wspólnej etnografii. Jednym z czołowych propagatorów tego podejścia badawczego jest Luke Eric Lassiter, w Polsce zaś podobne propozycje były podstawą sformułowanego przez Annę Wykę modelu badań empirycznych przez wspólne doświadczenie. Ogólnym założeniem collaborative ethnography jest świadome i metodyczne umożliwianie uczestnikom badań twórczej aktywności podczas całego procesu badawczego – od wspólnego definiowania podejmowanych zagadnień, poprzez cykliczne weryfikowanie i konsultowanie formułowanych w trakcie pracy hipotez i wątpliwości, do uwzględnienia ich opinii podczas pisania raportu z badań czy wręcz wspólnego pisania tekstów etnograficznych.
Koncepcja etnografii opartej na współpracy stała się metodycznym i etyczny drogowskazem podczas moich poszukiwań badawczych. Dotyczy to zarówno badań na temat Henryka Sawki i jego Kamiennego Parku w Rydzewie (woj. warmińsko-mazurskie), których owocem stała się praca magisterska, jak i badań prowadzonych w ramach studiów doktoranckich, których tematem są społeczne i kulturowe uwarunkowania życia młodych osób niewidomych. Znalezione w literaturze rozważania na temat wspólnej etnografii oraz własne doświadczenia badawcze będą stanowić punkt wyjścia dla pytań o możliwości i ograniczenia etnograficznej współpracy, która – według Lassitera – jest jednym z najpoważniejszych wyzwań i szans dla współczesnej teorii i praktyki antropologicznej.

 


mgr Michał Rauszer (Uniwersytet Śląski) 

Bądźmy realistami - żądajmy niemożliwego. Kulturowa praxis i antropologiczna krytyka.


Abstrakt wystąpienia:
Istota antropologi wymaga dzisiaj przekształcenia w kontekście "końca historii", który jest powtórzeniem modernistycznego przekonania o nadrzędności rozwiniętej kultury zachodniej. Ten historyczny argument jest kluczowy dla zrozumienia dwóch podstawowych wyznaczników antropologii. Po pierwsze: antropologia zawsze była polityczna i jej polityczność należy przywrócić na właściwe miejsce. Jacques Rancière rozróżnia porządek policyjny od politycznego. Ten pierwszy dotyczy ustalonej rzeczywistości, zawartej w dominującej uniwersalności podporządkowującą wszystko swojej logice. W tym porządku można dokonywać nieskończonej ilości przemieszczeń i przekształceń, ale nie można naruszać uniwersalnego rdzenia, na którym się opiera. Porządek polityczny wykracza poza utrwalony porządek uniwersalny, i to jest właściwe miejsce antropologii. Po drugie antropologia rozróżnia ludzki porządek kultury, jako historyczną formę, od tego, o którym sądzi się, że jest naturalną, raz na zawsze daną, totalnością. Celem mojego wystąpienia jest wykazanie, że antropologia z konieczności jest polityczna, a także jakie są możliwe tego konsekwencje i horyzonty (antropologia, której podstawą jest psychoanaliza lacanowska, inspiracje Žižkowskie, teoria polityczna Alaina Badiou itd.).
W kontekście współczesnych wojen kulturowych, kategoria polityczna, światopoglądowa została zastąpiona perspektywą kulturową, w której różnicowanie opiera się nie na świadomości procesów historycznych, ekonomicznych itd, ale na kulturowym zawłaszczaniu innego w miejscu, które obejmuje kategorię agambenowskiego homo sacer. W rezultacie ów inny podlega procesom właściwym "innej rzeczy", wobec której relacja opiera się nie na stosunku wobec konkretnego momentu historycznego, ale na odniesieniu do ontologicznej podstawy danej kultury. Tym samym mamy do czynienia z petryfikowaniem zmiennej treści symbolicznej w twardą podstawę relacji społecznych. Antropologia, jeżeli opiera się na Rancièrowskiej sferze polityki, posiada siłę właściwego osadzenia zjawisk nie tylko wojen kulturowych, ale także zależności poddańczych, wyzysku, relacji władzy itd.

 


dr Krystyna Piątkowska (Uniwersytet Łódzki)

Od technik męskiego uwodzenia, przez mowę nienawiści, po raporty o stanie kultury. Antropologia współczesności - zaangażowana nauka stosowana

Abstrakt wystąpienia:

1. Antropologia refleksyjna oparta na ,,zwrocie literackim” szybko stała się przedmiotem krytyki, gdyż pomijała ważkie problemy etyczne, koncentrując się głównie na relacji pomiędzy znaczącym i znaczonym i nie problematyzowała samej koncepcji różnicy, która przecież może nie być zakorzeniona jedynie w tekście.
2. Innym podejściem do ,,obcego” jest to, którym kieruje się antropologia zaangażowana, mająca swoje źródła w czasach, w których zachodni świat zaczął dostrzegać problem rasizmu i niesprawiedliwości społecznej. Bieda, nierówność i niesprawiedliwość społeczna, przemoc i wyzysk w różnych wymiarach, również symbolicznych, doprowadzają badaczy do konfuzji znacznie większej, niż problem wyboru jednej z metafor terenu. Kończy się klasyczne rozumieniem antropologii. W centrum tych założeń leży przekonanie, że ludzkie cierpienie jak i przemoc są zrozumiałe same przez się, bo dotyczą istoty człowieczeństwa w ogóle (Baer 2010).
3. To co jest podstawą tak rozumianej antropologii również jest jej słabością.
4. Ujmowanie kultury jako tekstu przestało być już wystarczające.
5. W świecie, którego obecnie jesteśmy częścią, należy zacząć działać. I to przekonanie o sprawczości jednostki wpisuje się w nurt dokonującego się na naszych oczach przewrotu performatywnego. Zwolenniczki ideologii feministycznej, zaangażowani reprezentanci liberalnych idei, poszukujący swojej tożsamości na obczyźnie „ekonomiczni emigranci”, politycy i dociekliwi naukowcy- wszyscy oczekują rekomendacji i dyspozycji do działania. Antropologia przestaje być dyscypliną szlachetną, pytanie, czy kiedykolwiek nią była. Jednak spektakularne „odkopanie trupa” (anachronizm definiowania i myślenia) przez urzędników międzynarodowo (Unesco)- narodowych, pochylających się nad niematerialnym dziedzictwem kulturowym, umieszczanie jej w kontekście „humanistyki dla biznesu” jest niepokojące.

 


dr Aleksandra Wierucka (Uniwersytet Gdański) 

Edukacja tubylcza jako narzędzie podtrzymywania tożsamości kulturowej

Abstrakt wystąpienia:
Prezentacja będzie skupiać się na działaniach dotyczących zaangażowania współczesnej antopologii wśród ludów tybylczych. Dawniej badacze jeździli na badania terenowe głównie by zdobyć informacje, dziś częstokroć podczas badań angażują się w liczne akcje na rzecz badanych grup. W prezentacji podanych zostanie kilka przykładów takich działań, a jeden z nich zostanie przybliżony w szczegółach. Omawiany projekt dotyczy przeniesienia na teren Amazonii polskich doświadczeń związanych z kształceniem świadomości kulturowej młodego pokolenia poprzez edukację. W Polsce mamy dwa podręczniki szkolne, które są do tego wykorzystywane – na Kaszubach „Kaszubskie abecadło. Twój pierwszy elementarz” Witolda Bobrowskiego i na Kociewiu „Gadomo po naszamo. Elementarz gwary kociewskiej” Mirosławy Moeller. Doświadczenia z tworzenia tych podręczników i ich zastosowania w edukacji wczesnoszkolenej są wykorzystywane w projekcie stworzenia pierwszego podręcznika do nauki w szkole podstawowej w ekwadorskiej części Amazonii, wśród Indian Quichua. Projekt jest prowadzony we współpracy z ekwadorską Fundacją Sumak Allpa. W prezentacji zostanie przedstawiony projekt, podjęte działania oraz plany na najbliższą przyszłość.
Stworzenie podręcznika dla szkoły działającej w Amazonii jest przykładem zaangażowania antropologii i podejmowania prób wprowadzenia zmian prowadzących do podtrzymania tożsamości kulturowej grupy tubylczej.

 


mgr Andrzej Leśniewski (UAM w Poznaniu) 

Determinanty współczesnej polityki kulturalnej kraju

Abstrakt wystąpienia:
Społeczności obywatelskie we współczesnym państwie obligatoryjnie określa gremialny udział w życiu społecznym, kulturalnym, gospodarczym i politycznym. Wiele determinant wyznacza warunkujące nas cechy powodując oczekiwane działania. Podważane bywają oczywistości życia codziennego ludzi. Perspektywą, w ramach której podejmę rozważania będzie współcześnie realizowana polityka kulturalna. Pokazanie sposobów adaptacji do zmienianego środowiska.
Gdy przycichły polemiki czy państwo powinno/nie powinno prowadzić polityki kulturalnej a kultura winna być urynkowiona, współcześnie problemy spójnej polityki kulturalnej pozostały. Zatem pojawia się uzasadniona wątpliwość istnienia owej spójności. Potrzeba determinizmu teoriopoznawczego warunkującego możliwości odtworzenia przebiegu zdarzeń w obszarze kultury na podstawie analizy sytuacji, w jakich zachodziły ostatnio zmiany. Determinizm historyczny to dzieje podlegające ściśle określonym prawom. Zastanowienie się, czy okres przemian po transformacji systemowej, przejście od realnego socjalizmu i centralnego zarządzania kulturą do ustroju demokratycznego w zarządzaniu kulturą zakończyła oczekiwana podmiotowa określoność polityki kulturalnej. Czy dotychczasowe rozwiązania prawne państwa zapewniają rozwój kulturalny obywateli? Czy wprowadzone legislacyjne instrumentarium daje możliwość ładu społecznego ludziom kultury? Możliwości kompetencyjne respektowania przyjętych ustaw i rozporządzeń. Czy dążenia do stworzenia jedności w obszarze polityki kulturalnej państwa doprowadziły do nowej jakości życia zbiorowego? Czy proces ten zakończono abstrakcyjnym wspólnym wyobrażeniem wizji kultury funkcjonującej na płaszczyźnie państwo/społeczeństwo? Trwa wielopłaszczyznowe rzeczywiste/pozorowane poszukiwanie spójnej polityki kulturalnej państwa. Zatem czy uprawnionym będzie przyjęcie tezy o kontynuowaniu współcześnie okresu przejściowego formowania polityki kulturalnej.
Efekty badawcze ostatnich lat wielu dziedzin tworzą sieć raportów, analiz, ekspertyz, do których należy podejść również porównawczo. Metodologia jakościowych badań kulturowych czerpie z różnych dziedzin. Punktem wyjścia analizy krytycznej wymienionych tekstów polityki kulturalnej państwa wybrano społeczno-regulacyjną koncepcję kultury Jerzego Kmity. Zbadanie występujących kulturowych przekonań i przeprowadzenie analizy krytycznej ze społeczno-regulacyjną koncepcją kultury. Próba odpowiedzi mogłaby przybliżyć strony do zrozumienia przyczyn istniejącego stanu rzeczy, dać możliwość spójnego wypracowania polityki kulturalnej państwa. Wskazać ramowość powszechnego respektowania/nie respektowania, akceptacji/braku akceptacji przekonań normatywno-dyrektywalnych Polaków. Dotrzeć do istoty działań subiektywno-racjonalnych.
Podjęcie próby dotarcia do znaczeń, czego ludzie nie mówią a robią, co do nas dociera. Jim McGuigh proponuje spojrzenie na złożone produkty kultury jako na elementy otaczające nas w codziennym życiu, czynniki wpływające co robimy, co do naszej świadomości dociera. Upatruje w determinantach procesualności codziennej negocjacji na różnych poziomach naszego życia. Proponuje spojrzenie na indywidualne wybory interesu publicznego dostrzegając istniejące sensy, śledzenie zaburzeń. Dla omawianego przypadku możliwości daje analiza porównawcza intencjonalnośći tworzonych rozwiązań legislacyjnych. Demokratyzację rozumienia kultury upatruje w sensie słowa kultura. Proponuje myślenie o sposobach demokratyzacji rozumienia kultury. Ważnym dla słowa polityka uznaje treści zrozumiałe powszechnie, nie zaburzanie porządku partyjnymi sporami rządzących. Badacz wskazuje narzędzie demaskatorskie, tropi przemilczane w kulturze, umniejszające badanej grupie stereotypy. W ideach dostrzega sens ekonomiczny, dla dobrze pojmowanego interesu publicznego rozumiany szeroko. Takie powinno być wykorzystanie dóbr kultury. Podważając powszechnie przyjęty program instrumentarium wykorzystywanego dla obszaru kultury proponuje poszukiwanie alternatywnej wizji polityki kulturalnej jako przedmiotu szerokiej debaty krytycznej.
Czerpiąc z innych dyscyplin należy szukać miejsca pomiędzy historią a publicystyką. Metodologia badań historycznych wprowadza chronologiczny układ wydarzeń, porządkuje edytowane dokumenty, pozwala na logiczne zestawienie kolejności zdarzeń. Nakłanianie bycia publicystą pozwala podejmować tematy aktualne. Reagować natychmiastowo to działanie kluczowe. Zanim inne dziedziny wprowadzą metodologię, temat zdaniem badacza może uciec. Zapisywanie bieżące pozwala odnotować zaistnienie zdarzeń. Śledzić powstające na zlecenie raporty cząstkowe. Istotne zatem intuicyjne podejście do badań oparte na gruntownie zebranym materiale. Celem pokazanie istnienia układu wielosektorowych zależności analizowanego obszaru kultury.
Badany obszar kultury nakreśli autorefleksyjna analiza krytyczna aktów deklaracji woli. Mieke Bal do dyskursu wprowadza krytykę polityczną, kwestionuje postawy sugestywnie narzucające akceptowanie. Powodujące by o przedmiocie zainteresowania myśleć w ten sposób. Krytyce poddaje ramy kulturowe. Demistyfikując nie pyta o metodologię. W formułowanych komunikatach i tekstach kulturowych znaczeń odnajduje ładunek posiadający naddatek znaczenia przekazu znaczący więcej niż literalne znaczenie naddatku. W tym typie złożoności patrzymy na znaczące bo należy do naszej kultury, przyjmujemy łatwiej przekazy celowo formułowane przez nadawcę, wzmocnione przy użyciu różnych mediów. Według badaczki krytyczna autorefleksja stanowi immanentny element postępowego przedsięwzięcia akademickiego. W badaniach manifestacje kulturowe traktuje jako obiekty teoretyczne, interpretując twórczo krzyżuje różne tradycje badawcze.
Wybór modelu analizy kulturowej jako praktyki krytycznej ukierunkowuje badania oparte na wprowadzanych do rodzimego języka pojęciach nowych (pomocy de minimis jako rodzaju dofinansowania), dodawaniu znaczeń wyrazom istniejącym (trener jako prowadzący szkolenia w NGO). Podejście uczy zastanowienia jak mówić i pisać na temat kultury.

 


dr Agata Bachórz (Uniwersytet Gdański) 

Pomiędzy banałem a „wojnami tożsamościowymi”. (A)polityczność pytań antropologii współczesności na przykładzie refleksji nad podróżowaniem i turystyką

Abstrakt wystąpienia:
Antropologia współczesności bywa niejednokrotnie krytykowana za trywialność i zdroworozsądkową naturę swoich twierdzeń, eseistyczno-literacki styl, podejmowanie ucieczkowych tematów i niemal rozrywkowy charakter. W proponowanym referacie zamierzam pokazać, w jakim sposób to, co w punkcie wyjścia lub przy powierzchownym spojrzeniu wydaje się być mało ważną refleksją nad drobiazgiem lub banałem, przy wnikliwszej analizie okazuje się być wpisane w kluczowe pytania danego społeczeństwa. Planuję wykazać, że zarzut podejmowania przez antropologię współczesności tematów nieistotnych, „zabawowych” i mało ważnych społecznie, w istocie jest oparty na fałszywej dychotomii tego, co „banalne” i „społecznie ważne”. Chcę również zwrócić uwagę na fakt, że temat, który w punkcie wyjścia wydaje się ucieczką od polityki i ideologii, koniec końców może okazać się zanurzony w problematyce np. relacji władzy, krytyki społecznej lub istotnych konfliktów tożsamościowych. Powyższe zamierzenie zrealizuję na przykładzie jednego z tematów podejmowanych przez antropologię współczesności, jakim jest podróżowanie i turystyka. Prześledzę w tym celu ewolucję mojej własnej refleksji nad doświadczeniem turystycznym, a szczególnie jego wariantem, jakim jest podróżowanie do Federacji Rosyjskiej.
Turystyka bywa często w dyskursie potocznym traktowana jako forma aktywności o charakterze krótkotrwałej rekreacji fizycznej i psychicznej albo indywidualnej transgresji, natomiast mało ważna z punktu widzenia tożsamości społecznych, a tym bardziej nieistotna w kontekście ideologii, polityki czy historii. Można jednak, przeciwnie, postrzegać podróżowanie jako działanie, które jest zakorzenione w ważnych dyskursach kultury, a jednocześnie współuczestniczy w ich nieustającym tworzeniu się. Wpisując przeanalizowane relacje z podróży oraz przeprowadzone przeze mnie wywiady z podróżnikami i turystami w postkolonialną ramę interpretacyjną, wskażę na możliwość analizowania doświadczenia turystycznego nie jako przykładu indywidualnego wypoczynku, ale pod kątem tego, w jaki sposób:
reprodukuje lub podważa ono hierarchie kulturowe oraz relacje władzy i dominacji,
podtrzymuje lub zmienia określony wariant stosunków międzykulturowych,
jest wykorzystywane do podtrzymywania lub łamania określonych reprezentacji rzeczywistości,
występuje w służbie określonego porządku kulturowego albo stanowi jego krytykę czy kontestację (w tym – proponuje porządek alternatywny),
odzwierciedla, współkonstruuje, modyfikuje lub neguje dyskursy tożsamości zbiorowej i dyskursy historyczne.
Zamierzam ukazać możliwość analizy doświadczenia turystycznego Polaków w Rosji przez pryzmat dyskusji na temat relacji polsko-rosyjskich, ale również kontrowersji dotyczących wymiarów współczesnej polskiej zależności od europejskiego centrum, źródeł lokalnej tożsamości, a nawet kategorii postępu i modeli modernizacji naszego kraju. Tym samym pokażę, że droga od zjawiska pozornie mało istotnego do pytań o charakterze politycznym nie jest bardzo daleka. Jednocześnie przyjmuję założenie, że wykorzystany przeze mnie przykład będzie jedynie przyczynkiem do szerszej dyskusji na temat zależności, styczności i przejść między antropologią opisującą „okruchy kultury” a antropologią podejmującą zasadnicze i niekiedy kontrowersyjne pytania współczesności, a nawet antropologią angażującą się w poszukiwanie odpowiedzi na nie.

 


Metody badawcze w antropologii współczesności - sesja IV

14:45-17:30 
Sala C211-212

dr hab., prof. UG Dorota Rancew-Sikora (Uniwersytet Gdański)

Niepamięć i wstyd: Co zrobić z historią, której ludzie nie znają?

Abstrakt wystąpienia:
W opracowaniach antropologicznych, które opierają się na badaniach terenowych odnajdujemy różne rodzaje wiedzy. Pochodzi ona od informatorów, którzy dostarczają nam ją w wywiadach, z obserwacji i własnej pracy interpretacyjnej badacza. Mamy pełną świadomość, że wiedza ta jest w dużym stopniu wytworzona w procesie badawczym. Rzadko natomiast wiemy, w jakim stopniu została wytworzona, a w jakim odpowiada tej wiedzy, która została pozyskana drogą przekazu od członków badanej społeczności.
We wrześniu 2012 roku wraz z Karoliną Ciechorską-Kuleszą zorganizowałyśmy w Kątach Rybackich obóz badawczy poświęcony lokalnym opowieściom. W toku analizy wywiadów zebranych przez studentów socjologii UG zauważyłam, że dominującym przekazem ze strony mieszkańców, było stwierdzenie własnej niewiedzy. Sprowokowało mnie to do zadania pytań, które staną się podstawą przygotowanego przez mnie wystąpienia i koncentrują się wokół podstawowego problemu: co antropolog powinien zrobić z niewiedzą swoich rozmówców? Czy powinien ją zignorować, zakładając, że trafił na „niewłaściwych ludzi” i poszukać „lepszych informatorów”? Czy powinien ją „zamienić w wiedzę”, ukryć przed czytelnikami swoich tekstów i wypełnić „wiedzą” pozyskaną od „lepszych” rozmówców i własną interpretacją? Czy powinien ją przyjąć, uznać za istotną oraz poddać refleksji i dalszemu badaniu?
Jeśli opowiadalibyśmy się za wyborem tej ostatniej opcji należałoby zatem odpowiedzieć na kluczowe pytanie, w jaki sposób można badać niewiedzę? W przygotowywanym referacie chciałabym podać kilka możliwości badania niewiedzy ilustrując je wybranymi fragmentami wywiadów.

 


dr Iwona A. Oliwińska (Uniwersytet Warszawski) 

Rola doznań pozaintelektualnych badacza w badaniach terenowych


Abstrakt wystąpienia:
Referat traktuje o roli doznań emocjonalnych, zmysłowych odbieranych przez badacza podczas kolejnych etapów realizacji badania terenowego. Przedstawia jak za pomocą tak zbieranych doświadczeń badacz może nawiązać kontakt i w efekcie porozumieć się z badanymi, współdoświadczać razem z nimi pewnych sytuacji, zdarzeń czy opisać świat badanych. Wreszcie jak cielesność i doznania badacza wpływają na poziom obiektywizmu w interpretacjach.

 


mgr Marcelina Jakimowicz (Uniwersytet Wrocławski) 

Doświadczenie, pamięć i „wielka historia”... Nowy romans antropologii z historią czy może antropologia doświadczenia?


Abstrakt wystąpienia:
Zainteresowanie przeszłością było obecne w etnologii od początków istnienia. Przez lata zmieniały się dominujące paradygmaty, lecz zainteresowanie przeszłością zostało. Jest ono obecne także w nowocześnie rozumianej etnologii, definiując ją za Bursztą jako dyscyplinę, której korzenie tkwią w spotkaniu z innością, w próbach zrozumienia odmiennych kultur i różnych form życia. W tym kontekście używana przez Hartleya metafora przeszłości jako innego kraju nie dziwi.
Swoje rozważania opieram na prowadzonych badaniach z osobami przesiedlonymi w ramach działań powojennych. W owych narracjach biograficznych spotyka się wiele historii trudnych, nieopowiadanych przez lata, traumatycznych i właśnie w tym momencie antropolog „uczony od pierwszych lat studiów” obcowania z rozmówcą może „być przydatny” bardziej niż historyk. Jednak poruszanie tematów trudnych, traumatycznych wiąże się z odpowiedzialnością za usłyszane historie. Tu mam na myśli tak „delikatne” tematy jak na przykład stosunki polsko-ukraińskie, polsko-żydowskie, czystki etniczne ale także wpływ owych wielkich historii na życie poszczególnego człowieka. W swoich badaniach i ich analizie staram się znaleźć „zloty środek” miedzy antropologią pamięci, doświadczenia a antropologią refleksyjną. W swoim wystąpieniu chciałabym przedstawić poziom skomplikowania i wielowymiarowości problemu pamięci oraz szerokie perspektywy badawcze etnologii w wykorzystaniu jej do badań dotyczących pamięci a także zaznaczyć wagę etycznych rozważań podczas prowadzenia badań.


mgr Anna Kapusta (Uniwersytet Jagielloński) 

Trauma w terenie. Zagadnienie wywiadu posttraumatycznego

Abstrakt wystąpienia:
Podstawowym celem wystąpienia stanie się prezentacja mojej autorskiej koncepcji wywiadu posttraumatycznego jako kluczowego elementu badań terenowych prowadzonych przez badacza w jego własnym kręgu językowo-kulturowym w sytuacjach konfliktów lokalnych.
Koncepcja wywiadu posttraumatycznego wypracowana została przeze mnie w latach 2011-2012 na użytek badań terenowych w miejscowości Gardzienice i kluczowych wywiadów prowadzonych z mieszkańcami wsi Gardzienice oraz byłymi i obecnymi aktorami teatru „Gardzienice”.
Specyfika eksploracyjna terenu w chronicznym konflickie sprawiła, że konieczne było stworzenie narzędzia badawczego łączącego dorobek antropologii społecznej oraz psychiatrii psychodynamicznej. Wsparałam swój warsztat również nieformalnym szkoleniem psychodynamicznym i superwizyjnym. Przykład tego właśnie ukończonego już (i będącego w stadium opracowania w czystopis rozprawy doktorskiej) projektu badawczego stawia jednakże znacznie istotniejsze pytania będące de facto horyzontami antropologii współczesności:
1. Jaki jest i powinien być status prawny badacza w terenie?
2. Dlaczego nadal nie zaistniał żaden polski dokument w charakterze „Karty Praw i Obowiązków Badacza Terenowego”?
3. Czy współczesny badacz terenowy powinien być wyposażony w warsztat poznawczy, teoretyczny i praktyczny analogiczny do instrumentarium terapeutycznego?
4. Jak standaryzować problemy zarządzania więzią społeczną i emocjami w przypadku badań terenowych z zastosowaniem wywiadu posttraumatycznego?
5. Jak odpowiedzialnie koordynować pozyskiwaniem lokalnych kontrnarracji badanych (niezgodnych z dominującym dyskursem społecznym)?
Zagadnienia te zilustruję wybranymi przykładami wywiadów posttraumatycznych przeprowadzonych w ramach badań własnych. Referat służyć powinien postawieniu postulatów metodologicznych oraz organizacyjnych względem „nowej antropologii współczesności”. Moją intencją jest zatem dyskusja tych kluczowych regulacji i standardów.

 


mgr Anna Deredas (Uniwersytet Łódzki) 

Uczestnictwo w świecie Innego – nowoczesna kategoria czy powrót do źródeł?

Abstrakt wystąpienia:
Nowoczesne badania antropologiczne coraz częściej dotyczą współcześnie doświadczanego przez badacza i badanych świata życia codziennego. Ulokowanie badań we współczesności widać zarówno w badaniu bliskiego jak i dalekiego Innego. Współczesność jest bowiem teraźniejszością badanych i badacza, w której wzajemnie oni uczestniczą. Zastanawia mnie czy takie współuczestnictwo może być pojmowane jako kategoria organizująca badania terenowe. Oczywiście wymaga to namysłu nad znaczeniem słowa uczestnictwo tak w mowie potocznej jak i w języku naukowym (np. terminy tj. obserwacja uczestnicząca, uczestniczące badania interwencyjne, współudział itp.) W swoim wystąpieniu pragnę wykazać zmianę rozumienia współuczestnictwa w badaniach etnologicznych w zależności od przyjętych przez badacza założeń teoretycznych i wynikających z nich relacji badacz-badany.

 


mgr Ewelina Anna Warumzer (Uniwersytet Jagielloński) 

Współczesne przemiany w sposobach doboru partnera i w scenariuszach pierwszej randki. Historie mówione jako źródło informacji dla antropologii miłości

Abstrakt wystąpienia:
Tematyka randek i związków partnerskich wpisuje się w osobiste biografie i wspomnienia rodzinne dotyczące związków rodziców i dziadków. Pamięć i pamiętanie łączy się z indywidualną tożsamością jednostki i wpływa na sposób budowania ,,ja”. Wybierając miejsca, w których spotkali się partnerzy bazowałam na trójkącie spotkań autorstwa Bozona i Hérana [Bozon M., Héran F., 1989], miejsca spotkań, podzielili na miejsca wyselekcjonowane, miejsca publiczne i miejsca prywatne.
Celem badania jest odpowiedź na pytanie o różnice pomiędzy sposobem postrzegania początków związku, a w szczególności pierwszej wspólnej randki w zależności od płci.
Stawiam tezę, iż ponowoczesne przemiany intymności, zmiany w sposobach postrzegania seksualności i społeczna zgoda na zamieszkanie razem przed zalegalizowaniem związku wpłynęły na przemiany sposobów doboru partnera. Związki nie są postrzegane jako relacje na całe życie. Często partnerzy od razu zakładają czasowość czystej relacji. Zmiany partnerów, rozstania, rozwody, zdrady wpisują się w biografie wielu z respondentów.
Oprócz tezy postawiłam także problemem główny, którym jest odpowiedź na pytanie: Czy ponowoczesne przemiany intymności, zmiany w sposobach postrzegania seksualności i społeczna zgoda na zamieszkanie razem przed zalegalizowaniem związku wpłynęły na przemiany sposobów doboru partnera?
Oprócz tezy głównej postawiłam także hipotezy badawcze.
H1. Partnerzy w podobny sposób opisują początek związku, pierwszą randkę, pierwszy pocałunek, pierwszy stosunek seksualny, zaręczyny.
H2. Randki niezapomniana i idealna to randki z obecnym partnerem.
H3. Randki w sieci to popularna alternatywa dla poznawania partnerów w innych okolicznościach.

 


dr Jacek Mianowski (Uniwersytet Gdański) 

Antropologiczne i kulturowe korelaty jakości

Abstrakt wystąpienia:
1. W referacie zostanie podjęta próba ukazania konstruowania jakości w antropologicznym i kulturowym kontekście.
2. Punktem wyjścia analizy jest założenie, że współczesny świat jest światem jakości, która stanowi własność pochodzącą z działań ludzkich. Zyskuje ona coraz większą ważność aksjologiczną w codziennej rzeczywistości społeczeństwa ponowoczesnego i w konsekwencji zaczyna kształtować wzajemne odniesienia ludzi do siebie oraz określać charakter więzi społecznych.
3. Wieloznaczność pojęcia jakości powoduje jednak, że ludzie mogą mieć zróżnicowane wyobrażenia co do jakości i mogą odmiennie doświadczać jakości oraz inaczej ją interpretować. W efekcie czego kierując się swoimi doświadczeniami aktorzy społeczni mogą w zróżnicowany sposób konstruować własny świat jakości.
4. Dotyczy to również aktorów organizacyjnych, którzy w ramach podejmowanych działań konstruują jakość w kulturze organizacyjnej, np. własnych przedsiębiorstw.
5. Problematyka jakości wyrasta ze zmian, jakim podlegają organizacje w gospodarce późnego kapitalizmu. Istotny jest ich wymiar kulturowy, czego wyrazem są takie pojęcia, jak: kultura organizacyjna, zarządzanie znaczeniem i jakością.

 

 

Obyczajowość i codzienność - sesja V

14:45-17:30
Sala D303

dr hab., prof. UMK Piotr Błajet (UMK w Toruniu) -
Sport jako doświadczenie inicjacyjne w stylu szamańskim. Paleolityczne źródła sportu - łowiecka geneza sportu

Abstrakt wystąpienia:

W późnym paleolicie i wczesnym mezolicie na skutek kurczenia się populacji zwierzyny łownej mężczyźni dla utrzymania swojego statusu zaczęli szukać możliwości potwierdzenia swojego prestiżu w różny sposób. Mogły to być walki prowadzone z innymi plemionami. Mogły to być też zawody (w rozumieniu Giddensa).
Zawody sportowe jako rytuał przejścia
Istnieje esencjonalne podobieństwo między zawodami sportowymi a rytuałem inicjacyjnym. W życiu społeczeństwa asceza rytualna, jak twierdzi Durkheim, spełnia bardzo ważną funkcję socjoadaptatywną, umożliwiając regulację procesów afektywnych
Widowisko sportowe jako rytuał przejścia
Sportowca można porównać do szamana, który łączy członków społeczności z tym, co niewidzialne – co „po drugiej stronie lustra”. Wprowadza w ten sposób widzów, choćby przejściowo, w wyższe stany świadomości odświeżając lub podtrzymując pamięć o magiczno-mityczno-duchowym wymiarze świata

 


dr Grzegorz Błahut (Uniwersytet Śląski)

Pieniądze a kultura – znaczenie i praktyki magiczne

Abstrakt wystąpienia:
Środki płatnicze poza znaczeniem wartości nominalnych są także nośnikiem określonych treści kulturowych. Analiza tych treści dotyczy określonych wartości społeczno-kulturowych, systemu ideologicznego ale także przebiega w perspektywie koncepcji „osobowości manicznej” C.G. Junga. Kolejny aspekt pozwala traktować banknoty i monety jako przedmioty codziennego użytku, rozpatrywać je pod kątem antropologii rzeczy i codzienności.
Ponadto pieniądze stanowiąc omnipotencjalną wartość wszelkich rzeczy są obiektem wielu powszechnych i codziennych oraz odświętnych praktyk magicznych, co wydaje się najbardziej interesującym i płodnym w refleksji zagadnieniem. Analiza tych praktyk pozwala ujawnić uniwersalny schemat myślenia magicznego realizującego się jednakże w nowoczesnych formach.
Sposób posługiwania się pieniędzmi, przypisywanie im określonych znaczeń, odzwierciedla także zróżnicowanie kulturowe oraz inne zjawiska stanowiące przedmiot refleksji i dociekań badawczych wielu dyscyplin nauki. Uznaję, że to co było dotychczas domeną ekonomii warto poddać analizie antropologicznej, zwłaszcza w czasie konkurencyjnych technologii informatycznych, kiedy bogata i długa historia tego przedmiotu codziennego użytku chyli się ku końcowi.

 


Ewa Majdecka (Uniwersytet Warszawski) 

Niekupowanie – nowy sposób na konsumpcję czy miejska gra?

Abstrakt wystąpienia:
Trend do niekupowania jest zjawiskiem dostrzeganym od tysiącleci, choć w dobie Internetu nabiera zupełnie nowego znaczenia. Wymienianie się, odnawianie, przerabianie oraz pożyczanie ukazane w dzisiejszym świecie wyglądają zupełnie inaczej. Nowe technologie zmieniają komunikację międzyludzką, a więc również wszelkie procesy, które między jednostkami następują. Tak dzieje się również z niekupowaniem. Internet nie tylko przyspieszył kontakt między niekupującymi, ale w większości w ogóle go umożliwił. Kilkunastotysięczne grupy osób wymieniających się nie miałyby szans na sprawną komunikację, ustalanie reguł czy w ogóle poznanie się, gdyby nie Internet. Podobnie dzieje się z odnawianiem i przerabianiem. Blogi, strony internetowe, fora dyskusyjne pełne są wskazówek co, jak i z czego zrobić. Moda na odnawiane babcine meble jest w pełni. A pożyczanie, to nie książka od koleżanki, ale torebka Chanel za kilkanaście tysięcy złotych pożyczona przez Internet na jedną noc lub rozmowę kwalifikacyjną.
Trend do niekupowania to również nowy (a może na nowo odkryty?) sposób na konsumpcję. Choć badani widzą siebie jako osoby działające przeciw konsumpcjonizmowi, który oceniają bardzo negatywnie, to według definicji antropologów i socjologów znajdują się oni w jego samym środku. Ta definicyjna różnica to okazja do refleksji nad tym, czy antykonsumpcjonizm w ogóle istnieje oraz czy sam nie popadł w pułapkę konsumpcjonizmu.
Wątpliwości, które powstały podczas prowadzenia badań, a którymi chciałabym się podzielić ze słuchaczami konferencji, dotyczą kwestii zaangażowania badacza i tego konsekwencji, ale również istotności trendu do niekupowania. Czy jest to bowiem tylko miejska moda, zabawa w „konsumpcję alternatywną”? Czy ma/będzie mieć znaczenie w szerszej skali?
Podsumowując, w wystąpieniu pragnę przedstawić wyniki moich badań trendu do niekupowania, rozwijając części o roli Internetu w tym zjawisku, problemach definicyjnych konsumpcjonizmu i idącymi za tym konsekwencjami (również kwestii odnajdywania się osób badanych w tych opisach) oraz refleksjach badawczych o wpływie trendu do niekupowania.

 


dr Bogna Dowgiałło (Uniwersytet Gdański) 

Nic tak nie cieszy jak nieszczęście innych: o schadenfreude w życiu codziennym

Abstrakt wystąpienia:
Chociaż jeszcze do niedawna problematyka emocji stanowiła domenę psychologii, obecnie coraz częściej mówi się o perspektywie socjologicznej czy antropologicznej w badaniu afektu. Trudno zaprzeczyć, że emocje to nie tylko element indywidualnej psychiki, ale również ważny wymiar świata społecznego, świata kultury. Istnieją przecież kulturowe konwencje, normy i przyzwyczajenia, które dyktują jak emocje powinny być okazywane, jak długo i z jakim natężeniem można je przeżywać, w jakim kontekście i w stosunku do kogo/czego powinno się je odczuwać.
W swoim referacie chciałaby poddać antropologicznej analizie wybraną emocję jaką jest radość z powodu cudzego niepowodzenia. Chociaż w języku polskim nie istnieje odpowiednik niemieckiego schadenfreude, Polacy bez wątpienia znają to uczucie. Obejmuje ono zachowania niewerbalne (np. śmiech z powodu ochlapania pieszego przez przejeżdżający pojazd) i werbalne - wyrażane wprost (np. wpisy w Internecie) lub nie wprost (np. plotkowanie).
Celem prezentacji będzie próba zrozumienia kulturowych aspektów tej powszechnie odczuwanej, a nie nazwanej emocji, a zwłaszcza odpowiedź na pytanie o różnice i podobieństwa pomiędzy schadenfreude a zazdrością i zawiścią.

 


mgr Sylwester Graczkowski (Polska Akademia Nauk) 

Kultura robotnicza w wieku informacji

Abstrakt wystąpienia:
1.Pojęcie pracy w antropologii. Przemiany techniki organizacji pracy i kultury po rewolucji informatycznej. Nowe (rozwijające się) formy społecznego czasu i przestrzeni. Elastyczność przedsiębiorstw (postfordyzm). Stanowisko operatora maszyn. Wstępne przedstawienie trzech najważniejszych typów refleksji nad kulturą robotniczą: a) kultura robotnicza jako kultura zdominowana, b) koncepcja potocznego rozsądku, c) Alternatywne Projekt Multimedialne.
2.Znaczenie badań kultury popularnej. Przekształcenie aktywności kulturalnej w kontemplacje kultury. Wygaszanie konfliktów społecznych przez nowe formy czasu i przestrzeni. Związek między rozowojem „mediów chłodnych” i kulturą zdominowaną. Media odpoczynku i wiecznego znużenia. Agregaty Multimedialne. Krytyka koncepcji „estetyki konsumpcji” Zygmunta Baumana.
3.Potoczny rozsądek jako mikrologika przetwania, zbiór nieostrych norm i niekonsekwentny folklor. Popularne odróżnienie teorii i praktyki w środowiskach robotniczych. Krytyczna recepcja AM. Znaczenie „męskości” w kulturze robotniczej. Zasobność i konsumpcja nowych mediów jako środki prestiżu. Przykład z przedsiębiorstwa przemysłowego ukazujący granice potocznego rozsądku.
4.Społeczne twory kultury robotniczej; spadek znaczenia związków zawodowych i odejście państwa od organizacji kultury klasowej. Rola subkultur w reprodukcji kultury robotniczej. Źródła samookreślenia przez pracę, rozrywkę i kontestację. Przykłady z dziedziny rozrywki wśród młodych robotników. Alternatywne Projekty Multimedialne. Sztuka uliczna i nowy folklor. Krytyka koncepcji Paula Willisa.
5.Trzy ujęcia – komplementarne czy procesualne? Etnograf jako zakładnik niedoskonałej rzeczywistości.Końcowe uwagi o technikach badań.

 


mgr Dorota Dolata (UAM w Poznaniu) 

Jak badać antykwariuszy? Antropologia współczesnego rynku sztuki i antyków w Polsce


Abstrakt wystąpienia:
Nie znam żadnego kolekcjonera, który powiedziałby: „tylko ja”.
(z wypowiedzi jednego z respondentów autorki)

Skoro „plotki, przekazy ustne i ciągły dostęp do informacji są kluczem do przetrwania na rynku sztuki”, jak twierdzi antropolog i socjolog Olaf Velthuis (za Ulrike Klein), badanie praktyk kulturowych rynku wydaje się równie (a dziś może nawet bardziej) uzasadnione, niż tradycyjne analizy ekonomiczne.
Co więcej, jeśli zgodzimy się z Pierrem Bourdieu, że „kompetencja językowa nie jest po prostu umiejętnością techniczną, ale jest także powiązana ze statusem [co oznacza], że nie wszystkie sformułowania językowe są w równym stopniu akceptowalne i że nie wszyscy są równi.”– analizy wypowiedzi uczestników rynku stają się okazją do badania hierarchii, relacji i układów w polu rynku sztuki.
Antropologiczne spojrzenie na „rynek komunikacji, plotek i rytuałów” (jak go nazywa Velthuis) pozwala wychwycić to, co umyka ekonomicznym analizom. Na przykładzie badań narracji, strategii retorycznych, wzajemnych darów i uznania lub też procesów konceptualizacji i usensawniania cen przez uczestników rynku, otworzyć można nowe ścieżki dla polskiej antropologii współczesności.
Czy jednak wskazania te można zastosować do polskiego rynku antykwarycznego ostatnich 20 lat? W przypadku niniejszego referatu, pytanie to mogłoby również brzmieć: jak badać naszych antykwariuszy (oraz galerzystów, handlarzy antykami, ekspertów, prawników i dziennikarzy na rynku, a nawet muzealników)? Jak wpisać te badania w teorie antropologiczne i socjologiczne?
W referacie pokażę, jak do jakich wniosków doprowadziły mnie badania własne (przede wszystkim wywiady i obserwacja uczestnicząca) praktyk kulturowych na rynku antykwarycznym, a także: na czym polega swoistość współczesnego rynku polskiego, wymuszająca weryfikację tez Velthuisa i Bourdieu.

 


Dzień drugi (13 grudnia 2012)

Metanarracje, czyli krytyka antropologii współczesności– sesja VI

9:00-11:15
Aula S204

dr hab. Dariusz Czaja (Uniwersytet Jagielloński) 

Antropologia i współczesność. Niewczesne rozważania

Abstrakt wystąpienia:
Tylko przyzwyczajenie i rutyna akademicka sprawiają, że obydwa rzeczowniki stanowiące pierwszą część tytułu uznajemy za oczywiste i niewymagające komentarza. Tymczasem rzut oka na praktykę badawczą pokazuje, że nie ma (bo być nie może) jednej wykładni "antropologii". Podobnie jest również ze "współczesnością" - rozumianą zwykle zdroworozsądkowo, jako "to, co dzieje się teraz", utożsamianą po prostu z czasem teraźniejszym. Możliwe jest
jednak nieco inne, bardziej pogłębione jej rozumienie. W swoim wystąpieniu chciałbym zarysować wizję antropologii jako "nauki bezimiennej", praktyki interpretacyjnej, która odchyla się wyraźnie od scjentyficznego wzorca i
dryfuje w stronę hybrydy nauki i sztuki. Podobnie, pewnej redefinicji chciałbym poddać kategorię współczesności i pokazać ją jako "przestrzeń" wielowymiarową, jako palimpsest nakładających się na siebie różnych wymiarów
czasu. Kluczami do takiego widzenia antropologii i współczesności, byłyby - uchodzące za nieco już anachroniczne - kategorie mitu i symbolu, rozumiane w całej ich prostocie i.... skomplikowaniu.

 


dr Konrad Górny (Uniwersytet Wrocławski) 

Antropologia: współczesności czy kultury?

Abstrakt wystąpienia:
Referat poświęcony będzie karierze pewnych pojęć i tytułów stosowanych na określenie tego czym antropologowie się zajmują. Krytyczne spojrzenie na stosowanie pewnych praktyk oraz próba zdefiniowania niektórych kategorii opisujących naszą dyscyplinę są pretekstem do zastanowienia się nad tym, jaka jest współczesna antropologia.

 

 

mgr Marzena Miśków (Uniwersytet Opolski) - Antropologia – (nie)pewnie w stronę przyszłości
Abstrakt wystąpienia:
To w jaki sposób przyglądamy się otaczającemu nas światu w znacznej mierze zależy od tego, jak postrzegamy siebie samych. Antropologia po latach spędzonych na badaniu „dzikich kultur” zaczęła w końcu zajmować tym, co jest tu i teraz, traktować „naszych” jako „obcych”. Tego rodzaju spojrzenie na rzeczywistość z pewnością wymaga nowych środków. Takich, w których to, co społeczne, naukowe i polityczne będzie się nawzajem przenikało i dookreślało. Można powiedzieć, że antropologia dokonuje obecnie na nowo (roz)poznania tej przestrzeni społecznej, która dotychczas wydawała się jej przezroczysta. W swoim wystąpieniu chciałabym się skupić przede wszystkim na scharakteryzowaniu tych środków oraz perspektyw, które są przez nią w tym celu wykorzystywane. Bo przecież poza nowymi „przedmiotami” badań pojawiają się nowe środki, za pomocą których się te cele osiąga. Szczególnie interesujące wydają się w tym kontekście nowe perspektywy prowadzenia badań obserwacyjnych oraz kwestie dotyczące subiektywnych punktów widzenia i odczuć antropologa, który po raz kolejny próbuje dostrzec, co nowego widać…


dr hab. Janusz Barański (Uniwersytet Jagielloński) - Antropologia współczesności, antropologia kultury… - czyli polska antropologia na manowcach
Abstrakt wystąpienia:
Tytułowe: antropologia współczesności i antropologia kultury to „kłącza” antropologiczne, których status teoretyczny jest niejasny. Mają swoją historię związaną z przekształceniami naukowymi i około naukowymi ostatnich kilku dekad. Pierwsza z nich posiada wprawdzie odpowiednik w postaci amerykańskiego projektu anthropology of contemporary, lecz podobieństwa kończą się tutaj na nomenklaturze. Druga ma charakter swoistego naukowego fantomu i choć jej nazwa pojawiła się w środowisku antropologicznym, dalszy jej rozwój przebiegał jednak niejako obok instytucjonalnej antropologii akademickiej. Oba wprowadziły znaczne zamieszanie w obrębie antropologii i miast rozwiązywania problemów wyłaniających się głównie ze zmian jej zakresu, przyczyniły się do wygenerowania nowych związanych z tożsamością dyscypliny.


dr hab. Marcin Brocki (Uniwersytet Jagielloński) - Przeciw „Antropologii współczesności“
Abstrakt wystąpienia:
Pojęcie „antropologii współczesności” jest światowej antropologii nieznane (poza pewnym, szczególnym, projektem P. Rabinowa). Zrodziło się w nauce polskiej w kontekście dominującego sposobu uprawiania etnologii przynajmniej do lat ’80, jako próba zbudowania odrębnej, paradoksalnie, nawiązującej do nurtów światowych, „narracji” w tej dyscyplinie. Polska etnologia i antropologia kulturowa od lat ’90 faktycznie przeszła pomyślnie zakładaną transformację. Z tego powodu, używanie obecnie pojęcia „antropologia współczesności” może wynikać z dwóch powodów: 1) niezrozumienia lub niezauważenia dokonanej zmiany (raczej marginalny przypadek), 2) rozszerzenia pola semantycznego terminu i ujęcia szeregu praktyk, które z różnych powodów nie mieszczą się w ramach dyscyplin szczegółowych, a z powodów słabości struktury wiedzy antropologicznej, wykorzystały tę słabość dla własnej legitymizacji. Postaram się wykazać, iż z obu powodów, stosowanie dziś pojęcia „antropologii współczesności” nie wnosi nic do jakości poznania fenomenów kulturowych, a dla struktury wiedzy naukowej, w tym przede wszystkim wiedzy antropologicznej, jest wręcz szkodliwe.


dr Paweł Łuczeczko (Uniwersytet Gdański) – Obrona antropologii współczesności
Abstrakt wystąpienia:
Antropologia współczesności zadomowiła się na dobre na mapie polskiej humanistyki. Przez wiele lat jej rozwoju badacze stawiali przed nią różnorodne zadania, pośród których szczególne znaczenie miał cel „reformatorski” - antropologia współczesności skutecznie przeprowadziła nauki etnologiczne od „epoki naukowego kolekcjonerstwa” do postmodernistycznego namysłu nad własną kulturą i... samą antropologią.
Obecnie, kilkadziesiąt lat po tamtej transformacji, antropologia współczesności wydaje się być w zupełnie innym miejscu – rewolucja się już dokonała. Dziś temat współczesny i własna kultura nie tylko są w naukach etnologicznych obecne, ale wydają się dominować - na antropologiczną analizę doczekały się tematy aktualne i ważne. Najmłodsze pokolenie antropologów wydaje się jednoznacznie przesuwać środek ciężkości dyscypliny ku nauce stosowanej i zaangażowanej.
Pod nazwą "antropologia współczesności" kryje się obecnie konglomerat subdyscyplin podejmujących różnorodne wątki kultury nowoczesnej i ponowoczesnej - od glokalizacji i konsumpcji poczynając, poprzez tematy genderowe i postkolonialne, a na badaniach kultur korporacyjnych i komunikacji międzykulturowej kończąc. Z rewolucyjnej pop-antropologii zostało niewiele. Współczesny namysł w antropologii współczesności zmierza w kierunkach poznawczo obiecujących i coraz częściej pojawiają się pytania praktyczne, czyniąc z antropologii współczesności dyscyplinę bardzo pragmatyczną, naukę stosowaną.
Referat stanowi próbę krytycznego namysłu nad obecnym znaczeniem antropologii współczesności. Jest nie tylko próbą uzasadnienia potrzeby uprawiania antropologicznej refleksji nad własną kulturą, ale i pożytków płynących z wyróżniania takiej subdyscypliny na gruncie antropologii kulturowej.

 

9:00-11:15 – sesja VII
Sala Obrad Rady Wydziału
Antropologia współczesności – z badań terenowych, cz. 1

dr Andrzej Stachowiak (Uniwersytet Gdański) – Antropologia kultury wsi polskiej XXI w.
Abstrakt wystąpienia:
Prowadząc zajęcia ze studentami etnologii w ramach przedmiotu „Etnografa Polski”, zdumiał mnie fakt nieprzystawalności treści „starych podręczników” do kondycji kulturowej współczesnej wsi polskiej oraz braku „nowych podręczników” w tym zakresie. Pojawiło się przeto pytanie: czy możliwe jest stworzenie takiego „skryptu”, którego przedmiotem byłaby antropologia kultury wsi polskiej XXI wieku (trawestując tytuł cennej pracy Ludwika Stommy)? Celem referatu jest przedstawienie „zarysu kulturowego” współczesnej wsi polskiej, poprzez odniesienie się do opisów w „tradycyjnych podręcznikach”, zawierających obraz dawnej wsi i kultury ludowej, która – wedle powszechnego sądu – znajduje się w fazie zaniku. Chciałbym przyjrzeć się niektórym aspektom kultury współczesnej wsi polskiej, a mianowicie tym, które w jakiś sposób są kontynuacją bądź emanacją dawnych, tradycyjnych form działalności ludzi wsi, czy też są przedłużeniem (przekształceniem) dawnych form istnienia osad wiejskich. Na początku chciałbym porównać krajobrazy kulturowe dawnej i współczesnej wsi na przykładzie podpoznańskiej miejscowości Zalasewo, która w krótkim czasie, niejako na moich oczach stała się nowoczesnym osiedlem mieszkaniowym (z pełną infrastrukturą). Następnie chciałbym się przyjrzeć nowym przejawom religijności ludowej, na jakie napotykałem zarówno na Łemkowszczyźnie, jak i na Kaszubach i odnieść je do tradycyjnej religijności ludu wiejskiego, opisywanej jeszcze do niedawna przez socjologów religii jako zjawisko wciąż żywe. W dalszej części wystąpienia chciałbym podjąć próbę znalezienia wspólnego mianownika (pomostu) łączącego dawną sztukę ludową ze współczesną działalnością artystyczną mieszkańców wsi, a nawet z tzw. etno-dizajnem, sztuką inspirowaną folklorem czy muzyką folkową. Na koniec – wreszcie – chciałbym przywołać te „szczątki” obrzędów dorocznych i rodzinnych, które przetrwały (są żywe) na wsi polskiej XXI wieku.


dr Paweł Schmidt (Uniwersytet Łódzki) - Badanie nowoczesnej lokalności – czyli po co komu kultura ludowa?
Abstrakt wystąpienia:
Kultura ludowa, zwana także tradycyjną, jeszcze stosunkowo niedawno była obiektem badań polskich etnografów, względnie kontekstem, do którego badacze wsi odnosili swe rozważania. W większości prac w jakikolwiek sposób dotykających problemu kultury ludowej widać przekonanie, że kultura ta, zwłaszcza w wyrażonej w Bystroniowskim modelu formie, przynależy do świata przeszłości. W społecznie podzielanych zasobach wiedzy, na skutek różnego rodzaju mityzacji i generalizacji, utrwalił się jednak jej obraz, którego elementy wykorzystywane są w podejmowanych lokalnie próbach rekonstrukcji tradycji.
Celem moich badań jest zrozumienie jak znaczenia zaczerpnięte z tradycyjnego świata funkcjonują we współczesnym świecie lokalnym i w społecznie podzielanych zasobach wiedzy. Opierając się na koncepcji A. Schütza o wielości światów, oraz na Baumanowskim rozumieniu płynnej rzeczywistości postaram się ukazać przenikanie znaczeń pomiędzy odmiennymi dziedzinami sensów, jakimi są świat tradycyjnej wsi i nowoczesny świat lokalny, oraz pokazać przydatność badań etnograficznych podejmowanych wobec współczesnej lokalności.
Mechanizm przenikania znaczeń w konstruowaniu współczesnej lokalności pokażę na przykładzie działań podejmowanych w gorczańskiej Ochotnicy.


mgr Katarzyna Wójcikowska (Uniwersytet Warszawski) Homecomer czy newcomer? Konfrontacja z ojczyzną w doświadczeniu biograficznym młodych polskich migrantów powrotnych drugiego pokolenia.
Abstrakt wystąpienia:
Historia antropologii zmysłów rozpoczyna się pod koniec lat 80. XX w. Z inicjatywy Dawida Howesa na Uniwersytecie w Montrealu powstaje Concordia Sensory Research Team. Wkrótce potem pojawia się pierwsza zbiorowa praca The Veriaty of Sensoy Experience: a Sorcebook in the Anthropology of the Senses. Niemal równolegle Paul Stoller publikuje The Taste of Ethnographic Things: the Senses in Anthropology, a Nadia Seremetakis The Senses Still: Perception and Memory as Material Culture in Modernity. Wszyscy oni podzielali przekonanie, że percepcja nie jest tylko aktem fizycznym, ale ma również wymiar kulturowy. Na tym jednak podobieństwa się kończą.
O ile dla Kanadyjczyków antropologia zmysłów jest przede wszystkim subdyscypliną, której celem są badania umożliwiające stworzenie klasyfikacji kultur ze względu na obowiązujący w nich porządek sensoryczny (np. kultury, w których zmysłem dominującym jest słuch albo smak), o tyle tacy badacze jak Tim Ingold, Sarah Pink, Philip Vannini, Paul Stoller czy Nadia Seremetakis, upatrują w niej szansę na przezwyciężenie ograniczeń antropologii postmodernistycznej, opartej na tekstualizmie i okulocentryzmie. Postulowany przez nich projekt antropologii sensorycznej wymaga przemyślenia na nowo działań etnografa, począwszy od metod prowadzenia badań (np. doświadczenie uczestniczące, głębokie słuchanie, soczysta etnografia, autoetnografia), aż po formę prezentacji danych sensorycznych (projekty audiowizualne, prace realizowane wspólnie z artystami) – tak, aby uchwycić pozawerbalne, zmysłowe aspekty badanej rzeczywistości. Korzystając z wiedzy zaczerpniętej z literatury oraz własnych doświadczeń badawczych, opowiem o możliwościach i ograniczeniach takiej antropologii, która według Doroty Angutek może stanowić antidotum na poznawczą niemoc całej dyscypliny.


Kaja Rożdżyńska-Stańczak (Uniwersytet Warszawski) - „Ty chcesz 50zł, ja Ci dam 20 i mów mi wuju“ - refleksje z badań terenowych Bazaru Staroci na warszawskim Kole
Abstrakt wystąpienia:
Referat jest podsumowaniem przeprowadzonych przeze mnie badań terenowych Bazaru Staroci na warszawskim Kole. W ramach wstępu przedstawiam charakterystykę zjawisk, zwyczajów i ludzi tworzących to miejsce, wraz z opisem panującej tam unikalnej atmosfery - specyficznego genius loci. W części drugiej kładę akcent na wykorzystaną do tego badania metodologię, gdzie oprócz pogłębionej analizy danych zastanych (dzięki której mogłam odtworzyć nieopisaną do tej pory historię Bazaru), wywiadów i obserwacji zastosowałam także technikę mapowania. Tym samym, dzięki użyciu zdjęć satelitarnych i własnych zapisów stworzyłam nieistniejącą do tej pory mapę tego miejsca, uwzględniającą między innymi rozkład stoisk. Dało to materiał do analizy organizacji przestrzennej tego obszaru, a także pozwoliło mi na dokonanie jego interpretacji w nurcie szkoły Chicagowskiej.
Przykład mojego badania może być egzemplifikacją zasadności uzupełniania badań o charakter historyczny dla uzyskania pełnego obrazu dzisiejszej społeczności. Jednocześnie istotnym jest także zastosowanie technologii map satelitarnych, jak i GPS dla stworzenia funkcjonalnego narzędzia.
Wykorzystana w badaniu metodologia pozwoliła mi zgromadzić materiał konieczny do kompleksowego opisania fragmentu tkanki miejskiej, jaką jest dziś Bazar. Staje się to szczególnie istotne, że ze względu na zmieniający się charakter tego miejsca, aktualna jego forma może z czasem ulec zatarciu i zapomnieniu.


mgr Janusz Chajęcki (Akademia Leona Koźmińskiego) - Męskość i kobiecość jako regionalny wymiar kulturowy w wybranych obszarach Polski
Abstrakt wystąpienia:
Główna hipoteza badań: Pomimo istotnych przemieszczeń regionalnych zachowały się silne kultury lokalne w regionach , które wpływają na zachowania jej uczestników.
W Polsce istnieje szereg silnych kultur regionalnych, na kształt których mają wpływ czynniki historyczne, jak również czynniki współczesne. Wydaje się, że pomimo upływu lat, przemieszczania się ludności między regionami oraz wpływu innych kultur, zachowały one specyficzną formę i nie podlegają łatwo zmianie.
Celem niniejszej pracy było wyznaczenie jednego z wymiarów kulturowych zaproponowanych przez G.Hofstede tj. męskości i kobiecości w regionie podlaskim, wielkopolskim i małopolskim, stwierdzenie różnic pomiędzy nimi i opisanie zachowań, które ewentualnie różnicują te regiony.
Wymiar męskości i kobiecości w kontekście metodologii G.Hofstede .rozumiany jest jako zróżnicowanie ról płci w społeczeństwie i wynikającym stąd konsekwencjom zarówno na gruncie społecznym jak i organizacyjnym.
Wybór województw w których przeprowadzono badania był podyktowany przekonaniem, iż w tak odmiennych regionach zidentyfikować można istotne różnice w wartościach kulturowych, których należy upatrywać w historycznie uwarunkowanych różnicach, ich rozwoju społecznym i ekonomicznym.
Identyfikacja i analiza wymiaru męskości i kobiecości dokonana została przy użyciu kwestionariusza Values Survey Module 2008 (VSM 08) - Moduł Badania Wartości (VSM 08), którego autorami są G. Hofstede, G. J. Hofstede, M. Minkov i H. Vinken.


dr hab., prof. KPSW Sławomir Tecław (KPSW w Bydgoszczy) - Współczesne organizacje i kultury: od socjologii ku antropologii. Komunikat z badań
Abstrakt wystąpienia:
Wewnątrz paradygmatu funkcjonalistyczno-strukturalnego kultura organizacji może być ujmowana, jako zmienna niezależna lub jako zmienna wewnętrzna. W pierwszym przypadku prowadzone są badania nad związkiem efektywności i (organizacyjnej) kultury narodowej, a w drugim na poziomie przedsiębiorstwa, badaczy interesuje związek efektywności i kultury organizacji oraz zmiana tej kultury. Kultura narodowa (organizacyjna) i zespolona z nią, także na zasadzie sprzężenia zwrotnego, kultura organizacji mają niezwykle istotny wpływ na efektywność organizacji/przedsiębiorstw. Rozróżnienie obu kultur niesie ze sobą konsekwencje metodologiczne: różnice pomiędzy (organizacyjnymi) kulturami narodowymi leżą w polu zainteresowań antropologii, a różnice pomiędzy kulturami organizacji konkretnych przedsiębiorstw mają charakter socjologiczny. Oba pojęcia kultur mogą pełnić rolę integracyjną w analizie organizacji.
W referacie /a później w artykule/ zostaną przedstawione dotychczas nieprezentowane i niepublikowane wyniki badań empirycznych prowadzonych „przy okazji” innego projektu badawczego autora nad kulturą organizacji. Narzędziami badawczymi były dwa kwestionariusze opracowane na podstawie książek autorstwa F. Trompenaarsa i Ch. Hampden-Turnera Siedem kultur kapitalizmu i Siedem wymiarów kultury. Dzięki ogólnopolskim organizacjom pracodawców i pracobiorców oraz prowadzonym w 16 województwach seminariom, udało się autorowi referatu dotrzeć do kadry kierowniczej kilkudziesięciu branż /zgodnie z Polską Klasyfikacją Działalności/ zamieszkującej wszystkie województwa. Dobór próby miał charakter celowy. Częściowo zastosowano także metodę kuli śnieżnej i dobór kwotowy. Dobór celowy jest doborem nieprobabilistycznym, jednakże rozległość geograficzna i ilościowa prowadzonych badań pozwoliła na zebranie na tyle wystarczającego zbioru danych /do analiz wybrano 876 obserwacji/ by uznać, iż jest on w stanie przedstawić faktyczną strukturę ukształtowania badanych cech i określenie tendencji dla całej populacji.
Współczesne kultury i organizacje w wymiarach socjologicznym i antropologicznym łączą dwie koncepcje: typów interakcji podmiotów, aktorów działających w systemie społecznym T. Parsonsa i dylematów między parami pojęciowymi tkwiącymi u podstaw kultury w ujęciu C. Levi-Straussa.
Referent skłania się ku wynikom /N=15 000; N=30 000/ prezentowanym w obu powyższych monografiach zaprzeczającym tezie o ujednoliceniu kultur, jako konsekwencji globalizacji organizacyjnej /gospodarczej/.

 


11:30-14:00 – sesja VIII
Aula S204
Antropologia współczesności w światach wirtualnych

prof. dr hab. Andrzej Radomski (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie) - Antropologia 2.0
Abstrakt wystąpienia:
Zasadniczym celem wystąpienia będzie zaprezentowanie rodzącego się zjawiska nazywanego przez niektórych: antropologią 2.0. To nowy paradygmat badań będący odpowiedzią na pojawienie się kultury społeczeństwa informacyjnego. Kultura 2.0 zaczyna stawać się dominującą formą kultury w dzisiejszym świecie- zwłaszcza tym zachodnim. Początkowo do jej badania aplikowano tradycyjne teorie i metody (np. badania terenowe do poznawania społeczności internetowych). Niestety okazałe się one zawodne i nie przyniosły spodziewanych rezultatów. Zatem główna uwaga w referacie zostanie skupiona na: a) ogólnych założeniach antropologii 2.0 (wartości, nowe formy pracy), b) nowe narzędzia badawcze, c) problem big data, c) wizualizacja i jej techniki, d) nowe sposoby komunikacji i prezentacji wyników badan (np. digital storytelling). Rzeczone punkty będą również wsparte przykładami z własnej praktyki badawczej.


dr Piotr Cichocki (Uniwersytet Warszawski) - Cyfrowe przestrzenie praktyk kulturowych. Ograniczenia i szanse dla antropologii
Abstrakt wystąpienia:
Internet a w szczególności serwisy społecznościowe (takie jak facebook, myspace, czy polskie grono, goldenline, naszaklasa) tworzą nową przestrzeń dla zjawisk o niejasnym z perspektywy nauki statusie epistemologicznym (będących jednocześnie tekstualnym dyskursem i praktyką). Celem referatu jest wskazanie technologicznych, ekonomicznych i tożsamościowych uwarunkowań owych zjawisk a także wpisanie ich w zróżnicowane konteksty produkcji, dystrybucji i konsumpcji. Takie serwisy jak grono czy facebook można bowiem określić jednocześnie jako poddający się „prawom rynku” produkt, technologiczny projekt, jak i narzędzie pozostające w kontakcie ze sferą intymności użytkowników. Autor przedstawi przykłady, ukazujące przecinanie się tych trzech sfer.
Z ekonomicznym wymiarem internetowych serwisów łączy się aspekt władzy, kształtujący charakter współczesnych badań społecznych dotyczących tej sfery. Władza dotyczy praw wykorzystania danych umieszczanych w serwisach Web2.0 przez użytkowników. Realizuje się poprzez używanie treści do celów reklamowych i marketingowych, a w konsekwencji jest również władzą nad potencjalnym kształtowaniem tożsamości użytkowników poprzez spersonalizowaną i bezpośrednio adresowaną ofertę reklamową, czy też techniki manipulacyjne.
Antropolog jest nie tylko świadkiem tego procesu, ale w związku z charakterem internetowych danych działa wobec ograniczeń praw do wykorzystania materiałów graficznych i tekstowych z serwisów internetowych. Regulaminy serwisów wymagają bowiem od użytkowników udzielenia bezterminowej licencji na wyłączne korzystanie z danych lub zrzeczenie się praw do nich na rzecz właścicieli. Stawia to pytanie o wzajemne relacje prywatności użytkowników, władzy ekonomiczno-technologicznej i miejsca w tym antropologii. Problem ten stanowi jednocześnie wyzwanie metodologiczne, etyczne i prawne.


dr hab. prof. UMK Krzysztof Olechnicki (UMK w Toruniu) - Nowy czas kultury. Karnawalizacja i budowanie wirtualnych subświatów jako dominujące wzory nowych praktyk kulturalnych Polaków
Abstrakt wystąpienia:
Wystąpienie ma na celu wstępną diagnozę z perspektywy antropologii współczesności nowych wzorców aktywności kulturalnej Polaków, którzy po 1989 roku znaleźli się w sytuacji silnej presji konsumpcyjnej i związanego z nią nowego modelu czasu kulturowego.
Ewolucja modelu zachowań kulturowych, jaka już się dokonała i jaka wciąż się dokonuje, ma charakter dwutorowy. Pierwszy kierunek to nurt zrutynizowanej, wielozmysłowej konsumpcji karnawałowej kultury popularnej – obecnie „być kulturalnym Polakiem” oznacza „uczestniczyć w wydarzeniach”. Z pewnej perspektywy, nie ma dziś kultury poza-wydarzeniowej. Drugi kierunek to „ciche” działania wewnątrz wirtualnych subświatów kulturowych, będące wyrazem niezadowolenia z dominujących form aktywności kulturalnej. Wielu Polaków o zaawansowanych kompetencjach kulturalnych, choć bezpośrednio nie walczą z zestandaryzowaną kulturą iwentu/festynu, ucieka w alternatywne, kulturalne subświaty, co staje się – paradoksalnie – drugą z dominujących dziś form uczestnictwa w kulturze. Nowe formy uczestnictwa w kulturze stają się w Polsce dominujące, przechodzą do mainstreamu praktyk kulturowych i wypierają inne/starsze formy uczestnictwa.
Nowe wzory praktyk kulturowych są m.in. funkcją uciekającego, deficytowego czasu. Polacy żyją obecnie w dwóch różnych czasach kulturowych. Model pierwszy to szeroko dzisiaj rozpowszechniony i dominujący model czasu linearnego, teleologicznego, biegnącego wyłącznie do przodu – szybko i bezpowrotnie. To czas, w który weszliśmy wraz z nastaniem epoki nowoczesności, traktowany jako wartość ekonomiczna („czas to pieniądz”), czas, którego brakuje, który nam ucieka, którego nie mamy. To czas dokładnie odmierzany, czas „budzika” i czas „pracy na deadline”. Drugi model to czas cykliczny, który umożliwia oderwanie się (choćby chwilowe), a nawet ucieczkę od nurtu czasu linearnego. Czas cykliczny działa na zasadzie koła i powrotów do tego, co już było. Jego przebieg jest wolniejszy, a co najważniejsze nie oznacza straty (upływ czasu), lecz zysk pod postacią poczucia bezpieczeństwa, wynikającego ze stałości i powtarzalności.


Iwona Piaskowska (UAM w Poznaniu) - Antropolog w wirtualnym świecie. Definiowanie terenu we współczesnych badaniach antropologicznych
Abstrakt wystąpienia:
Badania nad Internetem wciąż wydają się dość kontrowersyjne, ponieważ Internet postrzegany stereotypowo jako miejsce nierzeczywiste, w którym nic nie jest stałe, gdzie każdy może być kim chce. Gdzie nie ma możliwości nawiązania głębszej, „prawdziwej” relacji pomiędzy dwojgiem bądź grupą ludzi.
Rodzi się problem określenia tego, co jest terenem badań w Internecie? Jaką wartość antropologiczną mają badania w których nie ma możliwości nawiązania kontaktu bezpośredniego z respondentem?
W moim wystąpieniu zaprezentuję refleksję nad badaniem internetowej grupy wsparcia dla anonimowych alkoholików, które prowadziłam. Oraz zastanowię się nad kwestiami definiowania terenu badań.
Główne problemy badawcze to: Co jest konstytutywną cechą nadającą badaniom status antropologicznych? Jaką rolę odgrywają uczucia i emocje w badaniach Internetu?
Chciałabym pobudzić do refleksji i dyskusji nad problematyką badań w Internecie na gruncie polskiej antropologii kulturowej.


mgr Michalina Rutka (Uniwersytet Gdański) - Praktyki tożsamościowe w społeczności miau.pl
Abstrakt wystąpienia:
Referat stanowi podsumowanie 4 letniej pracy badawczej nad społecznością skupioną wokół internetowego forum dyskusyjnego miau.pl. Obserwacje poczynione podczas odwiedzin forum, pozwoliły na wyodrębnienie specyficznych dla tej społeczności praktyk kulturowych w tym tych, których celem jest stworzenie a następnie wzmacnianie własnej koncepcji tożsamości. Wyniki badań wskazują, iż po spełnieniu określonych warunków w środowisku on-line uruchamiają się procesy tożsamościowe, a tak stworzona koncepcja „ja” jest równie ważna dla jej odbiorców, jak propozycje tożsamości tworzone w tradycyjnych grupach.


dr Noemi Modnicka, dr Ewa Jagiełło (Uniwersytet Łódzki) - Etyczny wymiar antropologicznych badań w Internecie
Abstrakt wystąpienia:
Internet to nowy obszar, eksplorowany na wielorakie sposoby przez antropologów i innych badaczy jakościowych, który bywa również uwzględniany (zwłaszcza w publikacjach zagranicznych) w rozważaniach nad etyką zawodową. W polskim środowisku akademickim wciąż brakuje, naszym zdaniem, pogłębionej dysputy dotyczącej potrzeby i możliwości dostosowania czy choćby przeglądu istniejących zasad etycznych w świetle wyzwań, jakie niosą ze sobą badania prowadzone w Internecie. Głównym celem wystąpienia jest prezentacja proponowanych, przede wszystkim w ramach literatury anglojęzycznej, podejść do zagadnień etycznych w badaniach jakościowych w Sieci, musimy jednak rozpocząć rozważania od nakreślenia choćby pokrótce wzajemnych zależności między różnymi systemami normatywnymi.
Choć problemy związane z etycznym wymiarem badań łączą się ze sobą, przenikając się nawzajem i nie poddając się łatwej analizie, na potrzeby naszych rozważań spróbujemy spojrzeć na niektóre z nich bardziej szczegółowo, nie tracąc z oczu ich wzajemnych powiązań. Zagadnienia etyczne zostaną w referacie rozpatrzone w odniesieniu do takich zagadnień, jak świadoma zgoda, prywatność oraz szkodliwość.

 

 

11:30-14:00 – sesja IX
Sala Obrad Rady Wydziału
Antropologia współczesności – z badań terenowych, cz. 2

dr Karolina Marcinkowska (Uniwersytet Warszawski) - Badanie/pisanie postkolonialne: problematyka badań nad synkretyczną kulturą miejską w Afryce
Abstrakt wystąpienia:
Postkolonializm jako krytyczna refleksja nad skutkami dominacji kolonialnej w krajach uznawanych przez długi czas – i nadal często tak odbieranych – za peryferyjne, boryka się w myśli intelektualistów z wieloma sprzecznymi przesłankami. Okazuje się, że będąc ruchem antytotalizującym, boi się podejmować krytyczną dyskusję na temat własnego dyskursu i poprzestaje niejednokrotnie na opisie wielu oderwanych od siebie mikro-historii. Problemy pojawiają się często w odniesieniu do metod badawczych, które należałoby stosować w kontekście opisu kultur postkolonialnych oraz w stosunku do ważkiego zagadnienia związanego z „pisaniem” etnologii i przedstawianiem owoców badań, wyważeniem spojrzenia emicznego z punktem widzenia typu etic.
Równocześnie wiele pojęć wyrosłych z teorii postkolonialnych (np. hybrydalność, synkretyzm kulturowy, globalizacja) okazały się inspirujące w dyskursie dziedzin składających się na antropologię współczesności: w antropologii miasta, sztuce współczesnej (urban art, airoport art, zagadnienie granicy między tzw. sztuką tradycyjną a współczesną), religioznawstwie i badaniach nad współczesnymi przejawami kultury duchowej.
W proponowanym referacie przedstawię problemy wyłaniające się w badaniach nad kulturą miejską w Afryce, przede wszystkim nad dwoma jej aspektami: sztuką miejską (w nawiązaniu do przebrzmiałego już podziału na tzw. sztukę tradycyjną i turystyczną) oraz dynamiczną i na wskroś synkretyczną kulturą duchową (przede wszystkim na przykładzie rytuałów związanych z kultem przodków na Madagaskarze, w Ghanie i Brazylii). Postkolonializm postrzegam tu w kontekście badań nad kulturą miejską w Afryce i jako kondycję charakterystyczną dla epoki ponowoczesnej.
Zagadnienia poruszane w moim referacie, wpisują się w następujące bloki tematyczne:
- Antropologia współczesności a kultura miejska
- Antropologia współczesności – kontekst globalizacji/glokalizacji
- Współczesne oblicza metod i technik badawczych w antropologii współczesności
- Relacje antropologii współczesności z antropologią kulturową, socjologią, psychologią, historią, kulturoznawstwem, pedagogiką i innymi dyscyplinami naukowymi
Antropologii współczesności balansowanie pomiędzy nauką a literaturą.


mgr Agnieszka Radziwinowiczówna (Uniwersytet Warszawski) - Meksykańska moda na gangi, czyli o tym, jak subkultury przekraczają granice
Abstrakt wystąpienia:
Dyfuzja kulturowa zachodząca pomiędzy Stanami Zjednoczonymi Ameryki Północnej a Stanami Zjednoczonymi Meksyku ma długą historię. Dotyczy na przykład gastronomii. Wystarczy wspomnieć buritos sprzedawane w półcnocnoamerykańskich barach szybkiej obsługi Taco Bell czy ogromne spożycie Coca-Coli w Meksyku. Wzajemne wpływy nie tylko dotyczą nawyków żywieniowych, ale i stylów życia, czego wyrazem może być dyfuzja subkultur.
Już w 1950 roku meksykański noblista Octavio Paz pisał o pachucos, subkulturze tworzonej przez młodzież meksykańskiego pochodzenia mieszkającą w USA. Pachucos – chociaż nie byli akceptowani jako „swoi” przez północnoamerykańskich rówieśników, naśladowali lokalną modę na szerokie spodnie i bluzy. Jak jednak zauważył Paz, młodzi Meksykanie wyrażali swój bunt przeciw sytuacji wykluczenia, przywdziewając znacznie za duże ubrania, co czyniło ich wygląd komicznym (Paz 2010: 18). Współcześnie również w Meksyku młodzież naśladuje północnoamerykańskie mody. To interesujący przykład przenikania elementów społeczeństwa późnonowoczesnego do społeczności, które jeszcze niedawno miały charakter tradycyjny. Jest to możliwe po pierwsze na skutek utworzenia sieci migracyjnych między wieloma meksykańskimi społecznościami a miastami w USA oraz – po drugie – upowszechnienia w Meksyku nowoczesnych technologii.
Powołując się na etnograficzny materiał zebrany w miejscowości Santa Cruz Tacache de Mina w Meksyku, autorka opisze panującą wśród lokalnej młodzieży modę. Ponadto postara się wykazać, że moda jest jedynie jednym z przejawów naśladowania północnoamerykańskiej subkultury gangów ulicznych. Autorka referatu postara się opisać to ciekawe zjawisko – subkultura gangów ulicznych, niewątpliwie charakterystyczna dla nowoczesnych wielkomiejskich społeczności, przenika do całkiem tradycyjnej do niedawna społeczności. Ta dyfuzja zachodzi poprzez nowoczesne i późnonowoczesne kanały transmisyjne. Po pierwsze należą do nich nowocześni aktorzy – migranci kursujący między Santa Cruz Tacache de Mina i północnoamerykańskimi miastami oraz późnonowoczesne technologie – Internet.


dr Beata Wasilewska-Klamka (Uniwersytet Łódzki) - Społeczność żydowska w Łodzi po 1945 roku. Pokolenia
Abstrakt wystąpienia:
W referacie istotne są dla mnie dwa wątki: osoby tworzące środowisko żydowskie po 1945 roku jak i miasto Łódź- wpływające wzajemnie na tożsamość grupy i miejsca, ich trwania i zmiany.
Tekst powstał w oparciu o przeprowadzone w Łodzi w społeczności żydowskiej dwadzieścia dwa wywiady biograficzne. Rozmowy z osobami w różnym wieku złożyły się na pokoleniowe narracje najstarszej, średniej i młodej generacji charakteryzujące doświadczenia społeczności żydowskiej w Łodzi na przestrzeni lat.
Wspomnienia pokolenia najstarszego odnoszą się do doświadczenia pustki kulturowej po Zagładzie. W narracjach generacji urodzonej po wojnie próbuję odnaleźć pozostałości tradycji żydowskiej w codziennym życiu domowników oraz łódzkie miejsca istotne dla społeczności żydowskiej . W rozmowach z najmłodszymi członkami społeczności interesował mnie przekaz międzypokoleniowy wiedzy o ich pochodzeniu i w konsekwencji stosunek do swojej żydowskości – decyzja o afirmacji lub obojętność.


dr Zuzanna Grębecka (Uniwersytet Warszawski) – Między swojskością a obcością – o antropologii komunizmu
Abstrakt wystąpienia:
W referacie przedstawię specyfikę antropologicznych badań nad „cywilizacją komunizmu”, wprowadzających perspektywę odmienną od badań stricte historycznych czy socjologicznych. Zaprezentuję spectrum zainteresowań badawczych kształtującego się wokół tej problematyki środowiska, wpływające na konieczną interdyscyplinarność tej subdziedziny, a także związki antropologii komunizmu z antropologią codzienności z jednej, a antropologią historyczną z drugiej strony. Omówię też konieczność wprowadzenia ponadlokalnego kontekstu, możliwości wykorzystania metod badań etnograficznych (m.in. na przykładzie moich badań nad pamięcią o stacjonowaniu Armii Radzieckiej w Legnicy w latach 1945-1993) oraz problem zaangażowania badacza.


mgr Blanka Rzewuska (Uniwersytet Warszawski) - Wirtualny i nie tylko świat forum fanklubu muzycznego w oczach antropologa – na przykładzie fanklubów zespołów Queen i Sabaton
Abstrakt wystąpienia:
I Założenia: Internet jako miejsce badania antropologa współczesności
Fora internetowe jako przykłady światów wirtualnych
Fora jako miejsca powstania (nie tylko) wirtualnych nowoplemion
II Zabawa jako źródło kultury
5) rola muzyki i tańca w koncepcji Johana Huizingi
III Muzyczne wspólnoty wirtualne
6) uzasadnienie wyboru konkretnych forów
7) muzyka jako temat pierwotny
– wąsko rozumiana jako informacje o konkretnych zespole i utworach
– szeroko rozumiana jako dyskusje o muzyce, koncertach i zespołach w ogóle
8) autotematyzm forów jako istotna część
9) powiązania międzynarodowe i elementy transnacjonalne jako powszechny element
IV Nowoplemiona czyli wspólnoty pozawirtualne powstałe w powiązaniu z forami
sieci społeczne budowane przez spotkania, zloty
rozrost dyskusji i działań niepowiązanych ze światem wirtualnym lub/ i muzyką
V Wnioski końcowe
podobieństwa i różnice porównywanych forów wynikające z charakteru zespołów
i różnych wzorów
potrzeba badań światów wirtualnych


mgr Agnieszka Schilling (UAM Poznań) - Ikonografia współczesnych subkultur młodzieżowych. Badania wizualne (POSTER)
Abstrakt wystąpienia:
Badania w ramach projektu pt. Ikonografia współczesnych subkultur młodzieżowych są prowadzone głównie z perspektywy antropologii wizualnej, która jest prężnie rozwijającą się subdyscypliną antropologii kulturowej (etnologii), której polem badawczym jest ikonosfera, czyli obrazy, które można zobaczyć. Badania są jednak interdyscyplinarne, gdyż wykorzystywane są również osiągnięcia takich dyscyplin i subdyscyplin naukowych, jak socjologia wizualna, marketing, medioznawstwo, historia sztuki czy kulturoznawstwo. Stosowane metody to między innymi: antropologiczna analiza i interpretacja (digitalnych) fotografii i wideo, obserwacja wizualności w przestrzeni realnej i cyberprzestrzeni, fotografowanie. Badania te dotyczą przestrzeni globalnej i lokalnej. We współczesnych badaniach antropologicznych obrazy są tak samo ważne jak słowa. Digitalne fotografie i wideo rozprzestrzeniają się masowo w internecie – jest to związane z rozwojem technologii. Mogą być one traktowane jako dowody na istnienie subkultur młodzieżowych – czyli grup społecznych, do których należą ludzie młodzi, z kulturowego, a nie wyłącznie biologicznego punktu widzenia. Współcześnie zauważalne jest mieszanie się różnych tożsamości subkulturowych, które są wielorakie i płynne oraz ogólna komercjalizacja subkultur młodzieżowych.

 


14:30-16:30 sesja X
Aula S207
Antropologia współczesności
a folklor współczesny

dr hab. prof. ATH Dionizjusz Czubala (Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej) - Folklorystyka antropologiczna. Rozważania nad współczesna legendą miejską
Abstrakt wystąpienia:
Nowy kierunek badań zmodernizowanej folklorystyki zajmuje się tak zwana legendą miejską (urban legend) zwanej też makroplotką lub mitem współczesnym. Mój referat zawierać będzie nawiązania do badań
amerykańskich oraz charakterystykę zjawiska urban legend na gruncie polskim. Będą tu omówione najbardziej popularne wątki polskie z uwzględnieniem ich roli społecznej- w tym watki "smoleńskie".
Źródła: Literatura przedmiotu i materiały uzyskane z terenowych badań własnych.


dr hab. Piotr Grochowski (UMK w Toruniu) - Współczesna folklorystyka i badania komunikacji internetowej
Abstrakt wystąpienia:
W referacie chciałbym podjąć trzy wątki:
1. Wątek ogólny dotyczący kondycji polskiej folklorystyki w obliczu dynamicznie rozwijających się badań nad internetem oraz umiejscowienia polskich badań nad folklorem internetowym na mapie światowych dokonań e-folklorystyki.
2. Wątek szczegółowy dotyczący obszarów i perspektyw badań folklorystycznych komunikacji internetowej z centralnym pytaniem, jakie zjawiska mogą/powinny być rozpatrywane w kategoriach e-folkloru i czym może/powinna różnić się e-folklorystka od antropologii badającej społeczności w światach wirtualnych.
3. Wątek szczegółowy dotyczący specyficznych problemów metodologicznych związanych z badaniem e-folkloru, zogniskowany wokół pytania o aktualność i adekwatność tradycyjnych metod folklorystycznych.


Magdalena Toboła-Feliks (Uniwersytet Śląski) – Etnodesign predykatem współczesnego folkloru
Abstrakt wystąpienia:
W współczesnym designie pojawia się coraz więcej projektów oscylujących wokół tematyki twórczości ludowej. Przedmioty przez lata ignorowane, stanowiące synonim ludowego kiczu oraz bardzo odważne folkowe zestawienia kolorystyczne ujęte zostały w nowe formy, będące reminiscencją przeszłości podanej w potrafiącej zainteresować ekscytującej odsłonie. Mimo zadowolenia, jakie budzą tego rodzaju działania, rodzi się pytanie, jaki ma to wpływ na pieczołowicie strzeżoną tradycyjną kulturę? Czy tego typu działania to tylko nastawione na zysk bezrefleksyjne czerpanie z tradycji, czy raczej faktyczna fascynacja jej elementami i chęć powrotu do korzeni? Teks referatu dotyczący obecności ludowości we współczesnym designie polskim jest próbą odpowiedzi na tego typu pytania.


dr Tomasz Rokosz (Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach) - Od obrzędu do festynu. Uwagi o współczesnym świętowaniu letniego przesilenia
Abstrakt wystąpienia:
Celem referatu jest wydobycie współczesnych paradygmatów świętowania letniego przesilenia na terenie Polski. W drugiej kolejności chodzi także o prześledzenie procesów transformacji obrzędu sobótkowego.
Obserwacja i analiza obrazu obrzędu w źródłach historycznych i etnograficznych oraz współczesnych materiałów terenowych pokazuje między innymi przemianę obrzędu w ceremonię, zwyczaj, spektakl, koncert, festyn, jarmark.
Autor proponuje określony sposób opisu przemian kultury ludowej i funkcjonowania jej elementów we współczesnej kulturze popularnej, wysokoartystycznej, a także w przestrzeni medialnej. Analizowana jest m. in. struktura widowisk, teksty, działania, rekwizyty, kontekst czasowo-przestrzenny, system symboliczny, system aksjologiczny i zespół funkcji. Autor wychodzi z założenia, że szczegółowe pokazanie przemian spójnego wycinka kultury, pokazuje prawidłowości oraz ogólne tendencje jakim podlega kultura współczesna.


dr Magdalena Kamińska (UAM w Poznaniu) - Co ja rzondze? Photoshoplore jako praktyka społeczno-krytyczna
Abstrakt wystąpienia:
Od dziesięciu lat rośnie liczba antropologów, socjologów i kulturoznawców, którzy przyjmują, iż folklor internetowy jest integralną częścią folkloru rozumianego jako kulturowa i materialna tradycja społeczeństw. Netlore oprócz pewnych cech wspólnych z tradycyjnie rozumianym folklorem, takich jak na przykład anonimowość autorstwa, posiada również rozpoznaną już przez badaczy własną specyfikę, głównie związaną z niską podatnością na wariacje i dominującą rolą transmiterów w jego praktykach. Komunikacja zapośredniczona komputerowo, której charakterystyczny wytwór stanowi netlore, jest sferą intensywnej produkcji autorefleksywnych tekstów cyberkultury, za pośrednictwem których uczestnicy różnego typu cyberwspólnot wyrażają krytycyzm zarówno wobec nich samych oraz zasad nimi rządzących, jak i zjawisk ze świata offline. Autorka referatu zanalizuje gatunek netlore`u określany jako photoshoplore, skupiając się na realizowanej za jego pośrednictwem kontrowersyjnej praktyce zwanej hejtem, którą można określić jako charakterystycznie współczesną formę krytycyzmu społecznego. Zjawisko hejtu stanowi szczególnie interesujący przedmiot badań lokujących się w tradycji analiz strategii oporu.


dr Monika Bokiniec (Uniwersytet Gdański) - Przygody dowcipu w świecie antropologii: od żartów jako formy rytuału do dowcipu jako sytuacji społecznej
Abstrakt wystąpienia:
Zacznę od krótkiego rysu historycznego humoru jako przedmiotu badań antropologicznych, podkreślając jego niesamodzielność. Antropologowie rzadko zajmowali się humorem, a klasyczne studia (np. Radcliffe-Brown czy Douglas) koncentrowały się raczej na charakterze relacji wskazywanej przez rytuał żartowania niż na samej naturze czy treści żartów.
Następnie przejdę do specyficznej formy humoru jaką jest opowiadanie dowcipów: jest ona silnie obecna w codzienności, ma wpływ na codzienne relacje tak intymne i towarzyskie, jak i formalne czy przelotne. Humor (oraz opowiadanie dowcipów jako jego przejaw) pełni istotne funkcje w życiu społecznym, wśród których na pierwszy plan w kontekście dowcipów wysuwa się funkcja integracyjna, rozładowania napięcia oraz kontrolna (dyscyplinująca).
Opowiadanie dowcipów, szczególnie jeśli będziemy je postrzegać jako formę przede wszystkim oralną, osadzone jest strukturalnie w trzech podstawowych kontekstach: kulturowym, społecznym i indywidualnym. Z tego względu można traktować je jako specyficzną kategorię sytuacji społecznych, w której znaczenie mają (komunikują) wszystkie elementy: kto, komu, kiedy, w jakich okolicznościach, z jaką intencją, o czym (lub: o kim) opowiada dowcip.
Wypowiedź chciałabym zakończyć analizą przykładów ze szczególnym uwzględnieniem sporów o interpretację dowcipów prowadzonych w ramach współczesnej antropologii i etnografii (na przykład spór o to, czy dowcipy oparte na stereotypach etnicznych są wyrazem wrogości wobec danej grupy etnicznej czy raczej właśnie funkcją częstotliwości obcowania i podobieństwa).

 

 

14:30-16:30 sesja XI
Sala D303
Antropologia współczesności - ku nowym teoriom, ku nowym paradygmatom...

prof. dr hab. Izabella Bukraba-Rylska (PAN) - Zmiana paradygmatu: od egocefalocentryzmu do noskorpocyrkularyzmu
Abstrakt wystąpienia:
Dwudziestowieczna humanistyka zdominowana była przez założenia, które J-C Kaufmann określił mianem egocefalocentryzmu (uprzywilejowana pozycja myślącego indywiduum). Coraz powszechniej kwestionowane współcześnie myślenie kartezjańskie z jego zasadą dualizmu, skrajnym fenomenalizmem (rzeczywistość sprowadzona do jej wyobrażeń w świadomości) i zasadą reprezentacji (anihilacja materialności i cielesności na korzyść znaków, tekstów, dyskursów itp.) nakazują zastanowić się nad możliwością innego ujęcia kultury i społeczeństwa. Byłoby ono przede wszystkim monistyczne, substancjalistyczne (a nawet esencjalistyczne - E. Domańska 2012) i nie-konstruktywistyczne (wszystko zależy od człowieka, kultury...), a fundacjonistyczne (twarde determinizmy - E. Gellner: nie żyjemy w Królestwie Wolności, lecz Konieczności).
Obserwacja realiów kulturowych we współczesnej Polsce lokalnej pozwala zarysować taką propozycję, gdzie ważna okazuje się zbiorowość ciał (materii ożywionej i nieożywionej) pozbawiona wyróżnionych ośrodków znaczenia/władzy, za to witalistyczna (Maffesoli; Lash i Lury;) a nie mechanicystyczna (casus: dekapitowana żaba Darwina, która wykonuje przemyślane i skoordynowane ruchy). Metoda analizy tak rozumianej rzeczywistości powinna więc być nie intelligibilna (abstrakcyjne pojęcia) ale organoleptyczna (jakości doświadczane zmysłowo).
Proponowany „zwrot” w humanistyce byłby zatem zwrotem (w pewnym sensie) a-kulturowym i post-humanistycznym. Ale tylko w pewnym sensie.


mgr Katarzyna Wala (Uniwersytet Wrocławski) – Co w trawie piszczy? Od antropologicznych badań nad zmysłami do sensorycznej antropologii
Abstrakt wystąpienia:
Historia antropologii zmysłów rozpoczyna się pod koniec lat 80. XX w. Z inicjatywy Dawida Howesa na Uniwersytecie w Montrealu powstaje Concordia Sensory Research Team. Wkrótce potem pojawia się pierwsza zbiorowa praca The Veriaty of Sensoy Experience: a Sorcebook in the Anthropology of the Senses. Niemal równolegle Paul Stoller publikuje The Taste of Ethnographic Things: the Senses in Anthropology, a Nadia Seremetakis The Senses Still: Perception and Memory as Material Culture in Modernity. Wszyscy oni podzielali przekonanie, że percepcja nie jest tylko aktem fizycznym, ale ma również wymiar kulturowy. Na tym jednak podobieństwa się kończą.
O ile dla Kanadyjczyków antropologia zmysłów jest przede wszystkim subdyscypliną, której celem są badania umożliwiające stworzenie klasyfikacji kultur ze względu na obowiązujący w nich porządek sensoryczny (np. kultury, w których zmysłem dominującym jest słuch albo smak), o tyle tacy badacze jak Tim Ingold, Sarah Pink, Philip Vannini, Paul Stoller czy Nadia Seremetakis, upatrują w niej szansę na przezwyciężenie ograniczeń antropologii postmodernistycznej, opartej na tekstualizmie i okulocentryzmie. Postulowany przez nich projekt antropologii sensorycznej wymaga przemyślenia na nowo działań etnografa, począwszy od metod prowadzenia badań (np. doświadczenie uczestniczące, głębokie słuchanie, soczysta etnografia, autoetnografia), aż po formę prezentacji danych sensorycznych (projekty audiowizualne, prace realizowane wspólnie z artystami) – tak, aby uchwycić pozawerbalne, zmysłowe aspekty badanej rzeczywistości. Korzystając z wiedzy zaczerpniętej z literatury oraz własnych doświadczeń badawczych, opowiem o możliwościach i ograniczeniach takiej antropologii, która według Doroty Angutek może stanowić antidotum na poznawczą niemoc całej dyscypliny.


mgr Monika Popow (Uniwersytet Gdański) – Antropologia wobec posthumanizmu
Abstrakt wystąpienia:
Celem mojego referatu będzie refleksja nad wyzwaniami, jakie wobec współczesnej antropologii i nauk społecznych stawia posthumanizm.
Posthumanizm jako teoria, która wiąże się ze zmianą postrzegania miejsca człowieka w świecie, przedefiniowuje dotychczasowy przedmiot nauk społecznych, badających strukturę i funkcję społeczeństwa w kontekście historycznymi kulturowym. Poszczególne części dyskursu posthumanistycznego, jak na przykład animal studies, eko-krytyka, czy pojęcia takie jak antropologia cyborgów, usuwają człowieka z centrum zainteresowania nauki, stawiając w to miejsce nieoczywiste do tej pory sieci relacji pomiędzy człowiekiem, a światem natury i techniki. Dobitnie pokazują to prace takich badaczy jak Bruno Latour, Donna Haraway, czy Monika Bakke.
Odejście od antropocentryzmu jest wyzwaniem dla antropologii. Może również wyznaczyć przed nią nowe obszary refleksji, zainteresowań oraz metod. Może być wyzwaniem dla nowych interpretacji, uprawiania nieantropocentrycznej antropologii. Czy jednak ciągle będziemy mieć do czynienia z antropologią? Na te i inne pytania będę starała się odpowiedzieć w mojej pracy.


mgr Luiza Philips (UAM w Poznaniu) - Wykorzystanie teorii postsekularnych w badaniach współczesnych form religii
Abstrakt wystąpienia:
Kulturowe tło na jakim doszło do sekularyzacji to m.in.: pluralizm zjawisk religijnych, „myśl słaba” na gruncie filozofii i nowy typ społeczeństwa. W dyskusji toczonej w obszarze socjologii przebrzmiewają różne, niekiedy sprzeczne z sobą głosy: od marginalizacji do rozkwitu religijności w rozmaitych formach. Ich rozpoznanie zależne jest od samej definicji religii.
Luckmann i Berger są zgodni co do prywatyzacji religii, jednak rozumieją ją w odmienny sposób i inaczej przedstawiają jej konsekwencje. Berger szuka religii w grupach, w szczególności w grupie rodzinnej, której członkowie wzajemnie podtrzymują swój „święty baldachim” poprzez zbiorową legitymizację podzielanego światopoglądu. Dla Luckmanna religia jest zjawiskiem dużo bardziej osobistym i powszechnym, które obecnie przybiera „niewidzialną” postać, obejmując wszystko to, co transcenduje biologiczną naturę człowieka.
Jak zauważa Berger, w „takim ujęciu religijne może być wszystko” i następnie dodaje, że „definicje są kwestią gustu”. Jednak w ich wyborze antropolog nie powinien kierować się gustem lecz specyfiką przedmiotu swoich badań. Referat ma na celu ukazanie, w jaki sposób te dwie odmienne teorie mogą być wykorzystywane w badaniach takich form sprywatyzowanej religii jak joga, wschodnie sztuki walki a nawet zorganizowane grupy kibiców.


dr Magdalena Gajewska, dr Piotr Pawliszak (Uniwersytet Gdański) - Synteza teorii kulturowej i teorii działania komunikacyjnego jako perspektywa umożliwiająca hermeneutyczną, krytyczną i zobiektywizowaną analizę konfliktów technologicznych w społeczeństwach nowoczesnych. Zastosowanie do analizy percepcji porodów do wody i genetycznie zmodyfikowanej żywności
Abstrakt wystąpienia:
Teoria kulturowa stanowiąca rozwinięcie typologii siatki-grupy Mary Douglas w stosunkowo niskim stopniu wyjaśnia subiektywne percepcje ryzyk w społeczeństwach nowoczesnych. Istotną przyczyną tego stanu rzeczy jest indywidualistyczna perspektywa badań empirycznych oraz niedostatki teorii Douglas, która nie potrafi trafnie ująć funkcjonalnego zróżnicowania nowoczesnych społeczeństw. Brak ten może jednak zostać skorygowany przez reinterpretację cech typowych porządków społeczno-kulturowych wyróżnionych przez Douglas poprzez odniesienie ich do istotnych wymiarów systemu ekonomicznego i administracyjnego, świata życia i sfery publicznej wyróżnionych przez Habermasa oraz ich dynamizację w procesach dyskursywnych. W świetle tej zmodyfikowanej teorii możliwa jest analiza znaczeń tworzonych przez uczestników kontrowersji dotyczących użycia ryzykownych technologii. Odsłania ona quasi-obiektywne (obiektywne ze współczynnikiem humanistycznym), strukturalno-kulturowe uwarunkowania wyrażanych ocen i postulatów, a także pozwala na sformułowanie normatywnych ocen dotyczących jakości komunikacji i funkcjonalności proponowanych rozwiązań praktycznych oraz wyłaniających się kompromisów i stosowanych hybrydalnych układów praktyk.
Użyteczność przedstawionej koncepcji zostanie zaprezentowana na przykładzie analiz dyskursu i praktyk podmiotów zaangażowanych w użycie i regulacje technologii porodu do wody i biotechnologii rolniczej

Organizatorzy Współorganizator
Home » Abstrakty